Publicystyka - ngo.pl

12 marca 2022 r. weszła w życie ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (tzw. Specustawa). Ustawa ta wprowadza m.in. szereg uprawnień przysługującym osobom, które przybyły w ostatnich dniach do Polski z Ukrainy w związku z toczącą się tam wojną. Specustawy nie stosuje się jednak do wszystkich uchodźców i uchodźczyń z Ukrainy, a jedynie do osób spełniających określone kryteria. 

W artykule opisane są warunki, jakie trzeba spełniać, aby otrzymać pomoc na podstawie Specustawy oraz formy tej pomocy.

Przepisy Specustawy stosuje się co do zasady do  osób, które:

• przybyły do RP w związku z prowadzonymi na Ukrainie działaniami wojennymi,
• w okresie od 24 lutego do dnia, który zostanie określony w rozporządzeniu Rady Ministrów,
• będących obywatel(k)ami Ukrainy albo ich nieposiadającymi obywatelstwa Ukrainy małżonkami bądź najbliższą rodziną osób posiadających Kartę Polaka (art. 1 ust. 1 i 2, art. 2 ust. 1, 2 zd. 2 i ust.  3 Specustawy),
• a także dzieci urodzonych w Polsce przez kobiety, do których stosuje się przepisy Specustawy (art. 2 ust. 2 Specustawy).

Uwaga: Specustawa została znowelizowana 26 marca, z mocą wsteczną od 24 lutego. Na mocy nowelizacji przepisami ustawy są objęte również osoby, które wjechały do Polski z Ukrainy przez inne państwa. Osoby te są objęte przepisami ustawy nawet jeżeli wyjechały z Ukrainy przed 24 lutego, o ile przybyły do Polski po tej dacie.

Specustawa nie obejmuje więc w szczególności:

• osób nieposiadających obywatelstwa Ukrainy,
• nieposiadających obywatelstwa ukraińskiego, innych niż małżonkowie członków/iń rodzin Ukrainek/ów (np. osób nie mających ślubu, teściów itp.), z wyjątkiem rodzin osób posiadających Kartę Polaka - uprawnienia ze Specustawy przysługują całej najbliższej rodzinie takiej osoby,
• osób, które były w Polsce, gdy wybuchła wojna i nie chcą wrócić do kraju*.

Ponadto uprawnienia ze Specustawy nie przysługują osobom, które:

• posiadają inne podstawy do legalnego pobytu* (zezwolenie na pobyt stały, zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej, zezwolenie na pobyt czasowy, status uchodźcy, ochronę uzupełniającą, zgodę na pobyt tolerowany), bądź
• złożyły w Polsce wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej lub w imieniu których takie wnioski zostały złożone, które zadeklarowały zamiar złożenia takich wniosków oraz których takie deklaracje zamiaru dotyczą (art. 2 ust. 3 Specustawy).

Uwaga: istnieje od tego kilka wyjątków - niektóre uprawnienia przysługują szerszej grupie obywateli/ek Ukrainy (opisane są poniżej).

————
* Osoby te nie korzystają co do zasady z uprawnień wynikających ze Specustawy, jednak zapewnione zostało im prawo legalnego pobytu w Polsce - jeżeli ostatni dzień okresu ich pobytu na terytorium RP na poszczególnych podstawach przypada w okresie od dnia 24 lutego 2022 r., okres ten ulega przedłużeniu z mocy prawa do dnia 31 grudnia 2022 r. albo o 18 miesięcy - w zależności od podstawy pobytu (art. 42 ust. 1-11 Specustawy).

Uprawnienia te przysługują co do zasady osobom spełniającym kryteria wymienione na początku artykułu. W ostatnich punktach wymienione są uprawnienia innych osób. 

Uprawnienia:

1) 18-miesięczny legalny pobyt w Polsce, dla osób, które deklarują zamiar pozostania na terytorium RP (art. 2 ust. 1 Specustawy); uwaga: wyjazd osoby z Polski na dłużej niż 1 miesiąc, pozbawia ją tego uprawnienia (art. 11 ust. 2 Specustawy).

2)możliwość otrzymania numeru PESEL - numer nadaje organ wykonawczy wybranej przez daną osobę gminy (art. 4 ust. 1 Specustawy) - uzyskanie numeru PESEL jest potrzebne m.in., do korzystania z wymienionych niżej świadczeń,  do rejestracji działalności gospodarczej oraz do założenia profilu zaufanego;

3) możliwość otrzymania profilu zaufanego, umożliwiającego załatwienie  spraw urzędowych przez Internet - jeżeli osoba wystąpiła o nadanie PESEL (art. 9 ust. 1 Specustawy);

4) pomoc zapewniana przez wojewodów (i działające na ich polecenie jednostki administracji rządowej/samorządowej), w postaci

• zakwaterowania;
• całodziennego wyżywienia zbiorowego;
• transportu do miejsc zakwaterowania, między nimi lub do ośrodków prowadzonych przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców, w których obywatel(k)om Ukrainy udzielana jest opieka medyczna;
• finansowania przejazdów środkami transportu publicznego oraz specjalistycznego transportu przeznaczonego dla osób z niepełnosprawnością w szczególności do w/w miejsc lub pomiędzy nimi;
• zapewnienia środków czystości i higieny osobistej oraz innych produktów (art. 12 ust. 1 i ust. 7 Specustawy);

Uwaga: pomoc ta jest zapewniana w miarę posiadanych środków, nie krócej niż przez okres 2 miesięcy od dnia pierwszego wjazdu na terytorium RP - osoby mogą więc nie mieć możliwości korzystania z pomocy przez cały okres 18 miesięcy (art. 12 ust. 17 Specustawy);

5) dodatkowa pomoc świadczona przez jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i związki metropolitalne - zakres pomocy określają organy stanowiące JST, a formy i tryb jej udzielania - ich organy wykonawcze (art. 12 ust. 3-4 Specustawy);

6) rejestracja jako osoba bezrobotna albo poszukująca pracy - (art. 22 ust. 6 Specustawy);

8) bezpłatny transport dla dzieci i uczniów do miejsca, w którym zapewnia się im kształcenie, wychowanie i opiekę oraz - w trakcie tego transportu - opieka nad dziećmi uczęszczającymi do przedszkola lub szkoły podstawowej - nie jest to jednak dla jednostek samorządu terytorialnego świadczenie obligatoryjne (art. 52 Specustawy);

9) bezpłatna pomoc psychologiczna - zapewniana przez właściwą gminę (art. 32 ust. 1 i 2 Specustawy);

10) pomoc żywnościowa w ramach Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym - jeżeli osoba spełnia kryteria kwalifikowania do tej pomocy może złożyć wniosek o objęcie wsparciem i otrzymywać paczki z artykułami spożywczymi od gminy (art. 33 ust. 1 i 2);

12) możliwość złożenia wniosku o zezwolenie na pobyt czasowy na zasadach przewidzianych w ustawie o cudzoziemcach (art. 38 ust. 1 Specustawy) - uzyskawszy takie zezwolenie nie trzeba dodatkowo uzyskiwać pozwolenia na pracę (art. 39 Specustawy);

13) dla osób objętych Specustawą oraz dla wszystkich obywateli/ek Ukrainy przebywających legalnie na terytorium RP - wykonywanie pracy w Polsce w okresie legalnego/uznawanego za legalny pobytu - jeżeli pracodawca zawiadomi w  terminie 14 dni od dnia podjęcia pracy właściwy powiatowy urząd pracy; liczba takich osób zatrudnianych przez jednego pracodawcę może zostać ograniczona rozporządzeniem MRiPS (art. 22 ust. 1 i 8 Specustawy);

14) dla osób objętych Specustawą oraz dla obywateli/ek, których pobyt uznaje się za legalny na podstawie ustawy o cudzoziemcach, posiadających nr PESEL - podejmowanie i wykonywanie działalności gospodarczej na terenie RP (art. 23 ust. 1 i 2 Specustawy);

15) osobom przebywającym legalnie na terytorium RP, których członek rodziny powrócił na terytorium Ukrainy w związku z trwającymi działaniami wojennymi - mogą być przyznane świadczenia pieniężne i niepieniężne z pomocy społecznej, na podstawie oświadczenia, co do zasady bez przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego art. 20 ust. 1 i art. 29 ust. 2-3 w zw. z art. 20 ust. 3 Specustawy);

16) osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego, znające język polski w mowie i piśmie w stopniu umożliwiającym pomoc uczniowi, który nie zna języka polskiego albo zna go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki - mogą być zatrudnione na stanowisku pomocy nauczyciela (art. 57 Specustawy);

17) obywatel(k)om Ukrainy, którzy uzyskali kwalifikacje lekarza, lekarza dentysty, pielęgniarki lub położnej poza terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej -  można udzielić zgody na wykonywanie zawodu albo przyznać warunkowe prawo wykonywania zawodu, jeżeli osoba spełnia warunki, określone w ustawach o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz o zawodach pielęgniarki i położnej (art. 63 ust. 1 i art. 64 ust. 1 Specustawy).

Dodatkowe uprawnienia osób studiujących i pracujących na uczelniach:

1) od obywateli/ek polskich studiujących 24 lutego 2022 r. na uczelniach ukraińskich, którzy zostali następnie przyjęci przez uczelnię polską na studia na kierunku odpowiadającym studiom odbywanym w Ukrainie - opłaty za studia niestacjonarne albo studia w języku obcym pobiera się w wysokości nieprzekraczającej wysokości udokumentowanych opłat dotychczas ponoszonych w Ukrainie przez daną osobę; ponadto jeżeli osoba taka wniosła w Ukrainie opłatę za kształcenie w drugim semestrze roku akademickiego 2021/2022, nie pobiera się od niej w ogóle opłaty za ten rok akademicki (art. 41 ust. 1-2 Specustawy);

2) obywatele/ki Ukrainy, których dotyczy Specustawa (kryteria wymienione na początku artykułu), będący studentami - mogą ubiegać się o stypendium socjalne oraz o kredyt studencki, na podstawie oświadczenia o sytuacji rodzinnej i materialnej; do osób tych nie stosuje się ograniczenia w zakresie liczby zapomóg, o których mowa w Prawie o szkolnictwie wyższym i nauce (art. 41 ust. 10-12 Specustawy);

3) obywatele/ki Polski i obywatele/ki Ukrainy, których dotyczy Specustawa i którzy w dniu 24 lutego 2022 r. byli studentami uczelni ukraińskiej i którzy oświadczą, że w tym dniu studiowali w Ukrainie na określonym roku studiów na danym kierunku i poziomie studiów, a nie dysponują dokumentami poświadczającymi okresy studiów, zdane egzaminy, zaliczenia lub praktyki zawodowe, wydanymi przez swoją uczelnię - mogą zostać uznane odpowiednie okresy tych studiów w drodze weryfikacji osiągniętych efektów uczenia się; zasady weryfikacji ustala uczelnia, w której osoba ubiega się o przyjęcie na studia; w przypadku stwierdzenia różnic w programie studiów lub efektach uczenia się uczelnia może zobowiązać daną osobę do złożenia określonych egzaminów lub odbycia praktyk zawodowych (art. 45 ust. 1-3 Specustawy);

4) obywatele/ki Polski przybyli na terytorium RP bezpośrednio z Ukrainy od 24 lutego 2022 r. i obywatele/ki Ukrainy, których dotyczy Specustawa, którzy oświadczą, że w dniu 24 lutego 2022 r. pracowali jako nauczyciele akademiccy w uczelni ukraińskiej i posiadają wymagany tytuł zawodowy, stopień naukowy, stopień w zakresie sztuki lub tytuł profesora i odpowiednie kwalifikacje do zajmowania danego stanowiska -  mogą zostać zatrudnieni w uczelni jako nauczyciele akademiccy bez przeprowadzenia konkursu, o którym mowa w przepisach Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce (art. 46 Specustawy);

6) obywatele/ki Polski przybyli na terytorium RP bezpośrednio z Ukrainy od 24 lutego 2022 r. i obywatele/ki Ukrainy, których dotyczy Specustawa, którzy oświadczą, że w dniu 24 lutego 2022 r. pracowali w charakterze pracownika naukowego na terytorium Ukrainy i mają odpowiedni tytuł zawodowy, stopień naukowy, stopień w zakresie sztuki lub tytuł profesora i odpowiednie kwalifikacje do zajmowania danego stanowiska - mogą zostać zatrudnieni w jednostkach naukowych i innych jednostkach organizacyjnych Polskiej Akademii Nauk lub w instytucie badawczym, bez przeprowadzenia konkursu, o którym mowa w przepisach odpowiednio ustawy o Polskiej Akademii Nauk i ustawy o instytutach badawczych (art. 47 Specustawy);

7) obywatele/ki Polski przybyli na terytorium RP bezpośrednio z Ukrainy od 24 lutego 2022 r. i obywatele/ki Ukrainy, których dotyczy Specustawa, którzy oświadczą, że w dniu 24 lutego 2022 r. spełniali wymogi kwalifikacyjne do zajmowania stanowisk, na których są zatrudniani pracownicy pionu badawczego Centrum Łukasiewicz i instytutów działających w ramach Sieci Badawczej Łukasiewicz - mogą zostać zatrudnieni w Centrum lub instytucie działającym w ramach Sieci na tych stanowiskach bez przeprowadzenia konkursu, o którym mowa w przepisach ustawy o SBŁ (art. 48 Specustawy).