Publicystyka - ngo.pl

Przypomnijmy podstawowe fakty tego procesu:

1. Organizacje pozarządowe wypracowują i przedstawiają rządowi projekt zmiany w ustawie o działalności pożytku – dotyczy zlecania zadań i jest oczekiwany zarówno przez NGO-sy jak i samorząd.
2. Rząd nic nie robi z przedstawionym projektem niemal przez 2 lata, mimo, że powołane przez rząd ciała konsultacyjno-doradcze wyraźnie popierają te rozwiązania.
3. W Departamencie społeczeństwa obywatelskiego powstaje „mała nowelizacja” nie zajmująca się najważniejszymi dla sektora problemami i nie będąca przedmiotem poważniejszych dyskusji w Sektorze.
4. Prace w rządzie koncentrują się na „małej nowelizacji”, i mimo zapowiedzi kolejnych zmian, zmniejsza to szanse na szybkie przyjęcie gotowych rozwiązań oczekiwanych przez środowisko organizacji.
5. Racjonalne wydawałoby się połączenie w dużej mierze kosmetycznych zmian, na których zależy Departamentowi społeczeństwa obywatelskiego (małej nowelizacji) z tym na czym zależy organizacjom (zmiany w zlecaniu zadań publicznych wypracowane przez organizacje i samorząd).

Jeszcze  przed wyborami 24 kwietnia 2023 odbyła się dyskusja w ramach spotkania Komisji Partnerstwa i Dialogu Związku Miast Polskich oraz przedstawicieli OFOP na temat  20 lat ustawy o pożytku (Kliknij). Powołano zespół, który pracował nad konkretnymi rozwiązaniami, aby móc je przedstawić jeszcze przed wyborami. Temat, którym się zajmował był tylko jednym z rozdziałów ustawy (dotyczył zlecania zadań), ale był to temat najpilniejszy, najbardziej krępujący możliwość rozwoju sektora i współpracy z samorządem.

Przygotowano więc pakiet priorytetowych zmian (Kliknij) i we wrześniu 2023 r. podpisano deklarację współpracy z komitetami wyborczymi, których partie tworzą obecną koalicję rządową (Kliknij).

Wygrane przez demokratyczne partie opozycyjne wybory 15 października 2023 roku. Expose premiera Tuska, który zapewniał o „odbudowie zdrowej, przyjaznej relacji między władzą centralną a organizacjami pozarządowymi” i podkreślał, że ranga organizacji pozarządowych i wolontariatu powinna być jak najwyższa (Kliknij). W końcu powołanie Ministra (a konkretnie Ministry) ds. społeczeństwa obywatelskiego i spotkanie już 21 lutego 2024 nowej minister z grupą, która przygotowywała rozwiązania (które równocześnie były szeroko promowane na ngo.pl Kliknij) w sprawie nowelizacji ustawy. To wszystko rozbudziło nadzieję.

I wtedy zaczęło się cofanie, o krok, o dwa… Trudno powiedzieć co o tym przesądziło, że zamiast wykorzystać już wypracowane rozwiązania, przygotują nowe. Równocześnie zaczęto – podobnie jak zrobiła to wcześniejsza władza organizowanie zespołów (Grup roboczych). Miały one w założeniu dopiero wypracowywać rekomendacje, które już w dużej mierze były przecież gotowe. I oto właściwie te same rekomendacje z 2023 pojawiły się w końcu jako rekomendacje Grupy dopiero w styczniu 2025 i… znów wpadły w czarną dziurę, ale o tym za chwilę.

Równolegle do tych prac zaczął się inny proces. 2 czerwca 2024 r. odbyła się w Gdańsku debata pod hasłem „20 lat ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie”. Wtedy to podsekretarz stanu w KPRM Marek Krawczyk, nawiązując do dwudziestolecia funkcjonowania ustawy, podkreślił: Jako Wiceminister ds. Społeczeństwa Obywatelskiego zapraszam serdecznie do tej rozmowy. Rozpoczniemy od oceny skutków regulacji po 20 latach, co jest na pewno niezbędne – zapowiadając m.in. w pierwszej kolejności zmiany w funkcjonowaniu rad działalności pożytku publicznej (akurat w tej kwestii nic przez ostatnie dwa lata nawet nie próbowano zmienić).

Ministra miała swoją Radę, swoje Grupy Robocze, miała też leżące „na stole” mniej lub bardziej gotowe propozycje zmian legislacyjnych przygotowanych przez organizacje. Zdecydowała się jednak pracować za zamkniętymi drzwiami  nad swoimi propozycjami. Propozycje, które przyjęły formę dokumentów (jak np. propozycje prezentowane przez NIW), można było zdobyć w trybie dostępu do informacji publicznej. Jednak poza tym rząd przez wiele miesięcy odmawiał (zarówno Radzie Pożytku jak i Grupom roboczym) wglądu do tych propozycji. Po czasie wiemy jak ten proces wyglądał (otrzymaliśmy dokumenty domagając się ich w trybie dostępu do informacji publicznej), ale 27 sierpnia 2025, gdy ukazał się projekt nowelizacji ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych, treść tzw. małej nowelizacja była dla wszystkich zaskoczeniem.

W międzyczasie zlikwidowano „pozory” specjalnego traktowania organizacji: zlikwidowano stanowisko ministry, a Premier Tusk w kolejnym expose nie wspomniał już o organizacjach. Obowiązki przewodniczącego Komitetu ds. Pożytku Publicznego przejął Jan Grabiec i to do niego OFOP skierował list w sprawie konieczność podjęcia szerokich prac nad deregulacją i uproszczeniem przepisów dotyczących działalności społecznej  (Kliknij)  Minister odpisał, obiecując że zamierza włączyć kwestię zlecania zadań do przygotowanej nowelizacji (Kliknij), jednak nie przełożyło się to na dalsze realne działania.

Teraz możemy wrócić do przyjętych przez Grupę roboczą ds. uproszczeń prawnych dla organizacji pozarządowych (przypomnijmy: przyjętych 8 stycznia 2025 r. – ale większość z nich była gotowa dużo wcześniej) propozycji zmian w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, które 30 marca 2025 poparła także Rada Działalności Pożytku Publicznego. Po monitach co się dzieje z tymi propozycjami, usłyszeliśmy, że sprawa została skierowana do prac Międzyresortowego Zespołu powołanego przy Komitecie ds. Pożytku Publicznego. Długo nie znaliśmy efektów pracy tego zespołu, ostatnio otrzymała je Grupa ds. uproszczeń i informacje, że jego prace są zawieszone.

Po liście Przewodniczącego KPP zapowiadającego włączenie zapisów o zlecaniu zadań do nowelizacji ustawy zaktywizował się Departament Społeczeństwa Obywatelskiego (DOP) i była ministra, a obecnie wiceprzewodnicząca KPP. Zorganizowano nowy zespół roboczy złożony z osób, które pracowały nad pomysłami zmian jeszcze w 2023 roku. Do rozmowy doproszono jedynie dodatkowo osoby z obecnego składu RDPP. I zaczęło się czytanie zapisów propozycji od nowa, wyjaśnianie wątpliwości. Oznacza to, że prawdziwa praca w Departamencie nad zapisami zaczęła się dopiero po 11 września 2025 r.

Równocześnie trwają prace nad „małą nowelizacją”. Po konsultacjach, które w większości nie zostawiały suchej nitki na projekcie rządowym, z którego co i rusz wypadały „rządowe pomysły” (typu zadekretowanie, że programy współpracy nie są aktami prawa miejscowego), nadal Departament Społeczeństwa Obywatelskiego koncentruje się głównie na propozycjach rządowych. Padają obietnice kolejnej (oddzielnej) nowelizacji, w której to ponoć znajdzie się kwestia zlecania zadań. Wspominało się o grudniu, następnie o styczniu – ostatecznie pod koniec stycznia pojawia się wniosek o skierowanie do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów nowelizacji uwzględniającej wypracowane przez III sektor nowe regulacje dotyczące zlecania zadań.

Przyjęcie takiej procedury oznacza prawie równoległe procedowanie dwóch nowelizacji ustawy, z których druga to (chyba – bo ciągle nie znamy jej treści) najpilniejsze zmiany, w tym zlecanie zadań publicznych. Jednak istnieje uzasadniona obawa, że rozbicie pracy nad koniecznymi zmianami, spowoduje sytuację analogiczną do rozporządzenia w sprawie wzorów ofert, umów i sprawozdań dotyczących realizacji zadań publicznych (patrz ramka poniżej) –  brak wystarczającej „woli politycznej” i systematyczne odsuwanie decyzji w czasie. Do tego szybko się może okazać, że konieczna będzie kolejna, prawdziwie całościowa nowelizacja ustawy (od podstawowych definicji, przez współpracę niefinansową – w tym reformę rad pożytku, aż po możliwość prawdziwego wspierania aktywności lokalnej – a nie zlecanie zadań).

Dlatego tak ważne jest połączenie w dużej mierze kosmetycznych zmian, na których zależy projektodawcy (małej nowelizacji) z tym na czym zależy organizacjom (zmiany w zlecaniu zadań publicznych wypracowane przez organizacje i samorząd) O to m.in. zaapelowała Grupa robocza ds. uproszczeń prawnych dla organizacji pozarządowych powołana przez Przewodniczącego Komitetu ds. Pożytku Publicznego na  XV posiedzeniu Grupy dn. 21 stycznia 2026 r. Inaczej po raz kolejny najważniejsze zmiany, na które czekają organizacje i samorządy co najmniej od lat dziesięciu, będzie musiała poczekać na kolejny rząd i kolejną kadencję parlamentu.

Rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego w sprawie wzorów ofert, umów i sprawozdań dotyczących realizacji zadań publicznych to papierek lakmusowy niekompetencji i nieudolności kolejnych rządów.

Przypomnijmy, bo to ważne…. ostatnie zmiany w rozporządzeniu wymusiła ustawa o NIW z 2017 roku. Ale projekty zmian w rozporządzeniach, do konsultacji skierowano – co istotne – dopiero we wrześniu 2018 roku. Konkursy startują na jesieni, prace zdominował więc pośpiech, który zadecydował, że ostatecznie wprowadzono bałagan zamiast uproszczeń.

Głosy krytyki spowodowały przynajmniej tyle, że przyjęte w październiku zmiany miały zacząć obowiązywać od marca 2019 roku (czyli dla wielu konkursów w 2019 stosowano jeszcze stare zasady), dając czas samorządom na przygotowanie się do zmian. Wszyscy wiedzieli, że przyjęte rozwiązania to prowizorka. Nic dziwnego, że temat powrócił w kolejnym roku, ale znów „na ostatnią chwilę”. Konsultacje nowych rozwiązań zaproponowano w terminie 2-18 października 2019 r. Jednak z uwagi na ilość i jakość uwag zgłoszonych w konsultacjach prace przedłużono i… ten stan zawieszenia trwa właściwie do dziś.

Pod koniec czerwca 2024 ministra Agnieszka Buczyńska ogłosiła prekonsultacje kolejnego projektu zmian kłopotliwych rozporządzeń. Niestety nic nie wiadomo o wynikach tych prekonsultacji, a na nasze pytanie o efekty, 28 sierpnia, odpowiedziano, „że zgodnie założeniami prekonsultacji analizą obowiązujących obecnie formularzy i wypracowaniem nowych wystandaryzowanych rozwiązań zajmuje się teraz Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Wyniki tych prac usprawnią przyszłe procesy legislacyjne”.

Zgodnie z przewidywaniami rząd znów we wrześniu wyciągnął „z kapelusza” projekt (Kliknij), który wzbudził przewidywane opory środowisk pozarządowych i samorządowych. W ramach konsultacji, opiniowania i uzgodnień zgłoszono ponad 1000 uwag! Podsumowanie konsultacji pojawiło się 21. 03. 2025 roku i od tej pory nic się nie wydarzyło, a sam projekt niedokończony wisi nadal na stronach RCL-u.

Dodajmy jeszcze, że pod koniec 2025 rozpoczęły się konsultacje (4 dni) zmiany tego rozporządzenia, która jedynie „doprecyzowuje postanowienia zawarte we wzorach umów o realizację zadania publicznego. Chodzi o wymogi dotyczące wyodrębniania dokumentacji finansowo-księgowej i ewidencji księgowej zadania publicznego”.

Tak oto bubel prawny, funkcjonujący od 2018 roku, nadal pozostanie niezmieniony mimo trzykrotnych (a dodatkowo trzeba doliczyć prekonsultacje) dogłębnych konsultacji i jednoznacznie negatywnego stanowiska tak samorządów, jak i organizacji pozarządowych. Trzeba zadbać by tak samo nie stało się z propozycjami zmian do ustawy.

Propozycje mogą wydawać się skomplikowane i zbyt rozbudowane. Jednak są wynikiem kompromisu pomiędzy stanowiskiem ekspertów ze strony pozarządowej i samorządowej. Pozwalają, nie „wywracając” dotychczasowych praktyk, na dostosowanie ustawy do oczekiwań stron i wymogów współczesności. Rozszerzą co prawda objętość ustawy i wprowadzą nowe rozwiązania, ale chodzi o uelastycznienie i uproszczenie wielu procedur. Organizacje zatem nie powinny bać się zmian, a wręcz się ich domagać.

Argumenty za proponowanymi przez stronę społeczną zmianami:

1. Zmiany (poza drobnymi korektami) nie zmieniają dotychczasowych zasad konkursów. Jeżeli jesteś zadowolony z dotychczasowej współpracy możesz nie odczuć zmiany.
2. Chcesz rzeczywiście uproszczonych zasad – małe granty będą mogły być przyznawane w zakresie większym niż proponuje rząd (i niż obecnie).
3. Samorząd będzie miał dodatkowe tryby zlecania zadań – dostosowane do potrzeb organizacji sposoby finansowania zadań publicznych.
4. Zachowana zostanie przejrzystość w zlecaniu zadań.
5. Jeśli samorząd zmieni rekomendacje komisji opiniującej wnioski w zakresie rozstrzygnięcia konkursu, będzie musiał uzasadnić zmianę.
6. Samorząd będzie mógł w ogłoszeniu konkursowym preferować realizację zadań przez lokalne organizacje.
7. Jeśli realizujesz co rok takie samo zadanie, samorząd będzie mógł Ci je zlecić szybciej i prościej, po negocjacjach, bez konkursu.
8. Samorząd będzie mógł przeznaczyć środki na wsparcie infrastruktury organizacji.

Wydaje się więc, że warto powalczyć o te zmiany. Domagajmy się wspólnego procedowania ustaw rządowej i społecznej. Takie jest też ustalenie Grupy roboczej ds. uproszczeń prawnych dla organizacji pozarządowych, która zwróciła się do Przewodniczącego Komitetu ds. Pożytku Publicznego z apelem „by zgodnie z deklaracją Przewodniczącego z 11 września 2025 roku, rozszerzyć procedowaną nowelizację ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (UD240) o rozwiązania zaproponowane w ustaleniach Grupy…”.