Publicystyka - ngo.pl

• organizacje pozarządowe w kilkuletnim procesie przygotowały zmiany w systemie zlecania zadań, m.in. w konkursach, zaproponowały też nowe tryby zlecania (inne niż konkurs), odpowiadające na potrzeby zlecających i zleceniobiorców (gotowe zapisy ustawowe z uzasadnieniem)
• rząd pozytywnie oceniał propozycje, ale nie doprowadził do ich sfinalizowania w formie rządowego projektu ustawy - jednocześnie skutecznie procedował własną propozycję (małą nowelizację)
• OFOP wysłał do Sejmu petycję z propozycjami organizacji pozarządowych nie wierząc, że deklaracje rządu przyniosą oczekiwany efekt
• petycja wyszła z Komisji Petycji, teraz jej losy rozstrzygną się w Komisji Polityki Społecznej i Rodziny
• wciąż nie wiadomo czy propozycje organizacji pozarządowych przyjmą formę projektu ustawy - czyli czy prace nad nimi ruszą na poważnie i wykroczą poza sferę deklaracji.

Propozycje (konkretne zapisy ustawowe), które ostatecznie znalazły się w petycji Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych, złożonej do Sejmu w lutym 2026 r., gotowe były jeszcze przed wyborami parlamentarnymi 2023 r. Środowisko organizacji przekazało je nowemu rządowi, licząc na uchwalenie zaproponowanych przepisów, które przed wyborami partie tworzące nowych rząd przyjmowały z otwartością i oceniały pozytywnie (co potwierdzono nawet w podpisanych z komitetami deklaracjach). 

Zdawaliśmy sobie sprawę, że należy uzbroić się w cierpliwość. Rząd reorganizował swoją współpracę z III sektorem, powstawały i znikały nowe funkcje (ministra), zmieniali się Przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego. Jednocześnie powstawały nowe ciała dialogu (grupy i zespoły). Prace trwały i chyba wszyscy byli dobrej myśli. Jednak po ok. 2 latach sytuacja zaczęła się psuć: brak efektów, mała nowelizacja, która odciągała uwagę i zasoby od poważniejszych zmian, wreszcie niepowodzenia z przełomu 2025 i 2026 roku (nieudane próby wpisania do wykazu prac rządu dużej nowelizacji ustawy o pożytku), przeważyły szale.

Oczekiwania dotyczące poważnej nowelizacji ustawy o pożytku i niedosyt wynikający ze skromnej zawartości małej nowelizacji, opisywał też pod koniec 2025 r. Cezary Miżejewski, jeden ze współautorów proponowanych przez NGO-sy i przedstawionych ostatecznie w petycji OFOP zmian. Zobacz nagranie rozmowy Michała Szymanderskiego-Pastryka z Cezarym Miżejewskim👇

Postulaty przedstawione w petycji powstawały w środowisku organizacji pozarządowych. Poświęciliśmy im więc w portalu w ostatnich latach sporo miejsca. Wyjściowym materiałem pomagającym zorientować się o co chodzi są dwa artykuły Piotra Chorosia z 2025 r.: "Propozycje zmian w ustawie o działalności pożytku publicznego. Nowe tryby zlecania zadań" oraz "Propozycje zmian w ustawie o działalności pożytku publicznego. Modyfikacje ogólnych zasad zlecania realizacji zadań". 

Wcześniej (w 2024) ukazał się cykl 6 artykułów szczegółowo omawiających propozycje - tu link do ostatniego z nich 👉Ustawa o pożytku – proponowane zmiany. Podsumowanie. Cennej wiedzy dostarcza również zamieszona wyżej rozmowa z Cezarym Miżejewskim. Na wiosnę 2026 roku temat jeszcze raz wrócił na łamy portalu w debacie "Reforma ustawy o pożytku grzęźnie. Czego boi się rząd?".     

W telegraficznym skrócie propozycje z petycji OFOP mają stworzyć zupełnie nowe warunki współpracy finansowej organizacji pozarządowych i administracji (głównie samorządowej - bo rządowa nie zawsze opiera swoje działania na ustawie pożytkowej). 

Nowelizacja zbiera doświadczenia ponad już 20 lat stosowania przepisów ustawy w tym zakresie. Kiedy na początku wieku ruszał system zlecania zadań byliśmy w zupełnie innej sytuacji. Przez lata obie strony zdobyły doświadczenia, nauczyły się rozwiązywać wiele problemów, poznały się, ale zidentyfikowały też poważne ograniczenia systemu. Dziś przepisy ustawy o pożytku (skoncentrowane na konkursach) są gorsetem, który bardziej ogranicza możliwości współpracy niż je kreuje. I to właśnie próbuje się zmienić. 

Pomysłodawcy rozwiązań złożonych w petycji proponują więc liczne korekty w dziś obowiązujących przepisach. Wymieńmy kilka dla przykładu: możliwość zmiany umów w przypadku inflacji, swobodniejsze dysponowanie środkami pomiędzy okresami budżetowymi, odejście od podziału zadań na wspierane i powierzane, usankcjonowanie wydatków na rozwój instytucjonalny.

Tryb konkursowy i tryb małych grantów w obecnej wersji przepisów usztywniają możliwości współpracy z NGO-sami. Konkurs jest np. nadmierną formalizacją w sytuacji, kiedy administracja dysponuje niewielkim budżetem na działania organizacji. Ale równie trudno go stosować w przypadku dużych zleceń na prowadzenie placówek. Dlatego od dłuższego czasu organizacje pozarządowe domagają się wprowadzenia nowych trybów. To właśnie zaproponowano. Przygotowano przepisy wprowadzające: małe zlecenia (w miejsce małych grantów z art. 19a), tryb negocjacyjny, partnerstwo publiczno-społeczne czy regranting. 

Wszystko to ma uelastycznić zasady współpracy finansowej NGO-sów i administracji, zwiększyć efektywność i racjonalność działań i przeznaczanych na nie pieniędzy, wyeliminować oczywiste dziś zaszłości i błędy pierwotnej regulacji. Takie reformy są niezbędne - system nie zmieniał się przecież w praktyce niemal wcale przez dwie dekady!

Petycje wysłane do Sejmu trafiają z zasady do Komisji do spraw Petycji. Petycja OFOP była przedmiotem prac Komisji Petycji na posiedzeniu na początku lipca. Komisja do spraw Petycji przekierowała petycję do Komisji Polityki Społecznej i Rodziny. "Przekierowanie" nie oznacza "rozpatrzenia" - przewodniczący lipcowemu posiedzeniu komisji poseł Rafał Bochenek tłumaczył, że Komisja Petycji nie zajmuje się zmianami systemowymi, a "całościowa regulacja tej dziedziny za pośrednictwem naszej Komisji jest po prostu niemożliwa i wykracza daleko poza kompetencje naszej Komisji."

Komisja Polityki Społecznej i Rodziny będzie więc miała okazję skonfrontować się z pomysłami III sektora. Nie ma obowiązku ich wesprzeć, ale z pewnością jest dobrze przygotowana merytorycznie do pracy nad tą propozycją - mowa tu szczególnie o Podkomisji stałej do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi, której przewodniczy poseł Tadeusz Tomaszewski. 

OFOP skierował do komisji wniosek w którym apeluje o "podjęcie prac legislacyjnych nad zgłoszonymi propozycjami" (zobacz wniosek). We wniosku znajdziemy przypomnienie, że zaproponowane przepisy zostały wypracowane z udziałem ekspertów Grupy roboczej ds. uproszczeń prawnych przy Przewodniczącym Komitetu do spraw Pożytku Publicznego, wsparte uchwałą Rady Działalności Pożytku Publicznego oraz pozytywnie ocenione przez eksperta Komisji Petycji. 

Jednocześnie OFOP wyjaśnia, że przedstawione w petycji zmiany znacznie wykraczają poza zakres przyjętej właśnie małej nowelizacji, która w najmniejszym stopniu nie realizuje postulatów zawartych w petycji.