Publicystyka - ngo.pl

Listopadowe spotkanie zainaugurowali: Małgorzata Baranowska, podsekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Joanna Wardzińska, przewodnicząca Stałej Konferencji Ekonomii Społecznej, oraz Agata Machnik-Pado, wiceprzewodnicząca Krajowego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej V kadencji.

Konferencję poprowadził dziennikarz Grzegorz Markowski.

Konferencję rozpoczęło wspomnienie poświęcone: Cezaremu Miżejewskiemu, Aleksandrze Dmitruk, Tadeuszowi Durczokowi i Markowi Łukomskiemu. Wspominaliśmy osoby, które odeszły zostawiając swój trwały ślad w sektorze ekonomii społecznej. 

Następnie Magdalena Petryniak wprowadziła uczestników spotkania w temat wartości. Wartości powinny stanowić podstawę wszystkiego co robimy – to słowa prezydenta Finlandii. Magdalena Petryniak tłumaczyła m.in. jak ekonomia społeczna powinna mówić o wartościach, które pielęgnuje i którymi się kieruje, żeby były one zrozumiałe dla świata biznesu, administracji i społeczności.

Temat pierwszego panelu konferencji brzmiał „Społeczne zamówienia publiczne i ekonomia społeczna – nowe otwarcie?”. Panel poprowadził Tomasz Schimanek. Społeczne zamówienia publiczne pojawiają się niemal na każdym większym spotkaniu środowiska ekonomii społecznej (podobnie jak rozmowa o funduszach europejskich, o czym piszemy na końcu relacji). Wynika to z nadziei, jaką wiąże środowisko z tymi mechanizmami, ale jednocześnie z wciąż niezrealizowanej obietnicy, którą one niosą. 

Stosowanie klauzul społecznych zwiększa efektywność wydatkowania pieniędzy publicznych. Dlaczego więc tak rzadko je stosujemy. Zachęty do tego, żeby w zamówieniach publicznych nie dominowało kryterium ceny mamy w prawie od lat. Przybywa ich. Prowadzone są też akcje edukacyjne. A jednak procent wykorzystania klauzul – w tym tych, które promują przedsiębiorstwa społeczne – jest nadal bardzo niski.

Edukacja ma sens. Ale kluczowe dla zamawiających jest przywiązanie do procedur. Dlatego nadal potrzebne są rozwiązania legislacyjne, tłumaczyła Adela Gąsiorowska, zastępczyni dyrektora Narodowego Instytutu Wolności. Wskazała na propozycje w tym zakresie, które znajdują się w założeniach  nowelizacji ustawy o ekonomii społecznej oraz nowelizacji ustawy o pożytku.

Samorządy kupują. Są potrzeby, oczekiwania i pieniądze trzeba wydać. Ważne jest, co za te pieniądze dostajemy: czy tylko usługę lub towar, czy też jeszcze inne wartości. Zastosowanie społecznych zamówień publicznych ma wygenerować właśnie te dodatkowe wartości dla społeczności lokalnych. I tu pojawia się problem: bo te wartości bardzo trudno policzyć. Tak przedstawił dylemat samorządów ze stosowaniem klauzul Marcin Wojdat, dyrektor Centrum Analiz i Badań Unii Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza. Te dodatkowe wartości możemy hasłowo określić jako „inwestycje społeczne". Jedną z nich jest np. budowanie odporności – pojawia się przy każdym wzmocnieniu podmiotów ekonomii społecznej, przedsiębiorstw społecznych, organizacji pozarządowych.  

Jak instytucje rządowe i centralne odnoszą się do wyrażonych oczekiwań dotyczących rozwoju społecznych zamówień publicznych? Agnieszka Olszewska, prezes Urzędu Zamówień Publicznych wyjaśniała, że rząd nie planuje teraz zmian prawnych w tym zakresie. Jednocześnie zaznaczyła, że możemy dyskutować, nie zamykamy się na propozycje zmiany przepisów. Urząd, dla którego priorytetem w zamówieniach jest w tej chwili wspieranie konkurencyjności polskiej gospodarki, odporność łańcuchów dostaw oraz profesjonalizacja rynku zamówień publicznych, nadal stawia na intensywną edukację. Ważnym działaniem jest również wdrażanie Polityki zakupowej państwa. 

Musimy spowodować, żeby zamawiający nie widział tylko transakcji, ale żeby widział też inwestycje, tłumaczył Andrzej Radniecki, dyrektor Departamentu Ekonomii Społecznej. Nadal powinniśmy prowadzić działania edukacyjne i uświadamiające, ale ich intensywność w latach ubiegłych w konfrontacji z efektami, pokazuje że to jednak nie wystarczy. Dlatego departament prowadzi takie działania, jak program "Premia Społeczna", próbując w ramach rozmów nad budżetem utrzymać jego finansowanie co najmniej na dotychczasowym poziomie. Wciąż mamy też na stole, wydyskutowane w środowisku i oczekiwane przez nie, rozwiązania prawne w założeniach nowelizacji ustawy o ekonomii społecznej.

W drugiej części pierwszego dnia konferencji odbyła się debata oksfordzaka. Rozważano czy „Rozwój AI jest zagrożeniem dla rozwoju przedsiębiorczości społecznej”. Chociaż formalnie w debacie zwyciężyła drużyna, która wspierała to stwierdzenie, to jednak dyskusja i rozkład głosów wskazała na brak lęku przed sztuczną inteligencją wśród osób związanych z ekonomią społeczną. Część z nich ma nawet nadzieję, że AI to jedna z szans uwolnienia ekonomii społecznej od koszmaru formalności i „papierkowej roboty”.

Debatę oksfordzką poprzedził „performance naukowy” poprowadzony przez dr hab. prof. Uniwersytetu Warszawskiego Bohdana Skrzypczaka, w którym wzięli udział członkowie i członkinie Kooperatywy Solidarności Publicznej im. Cezarego Miżejewskiego. Ta część spotkania wracała do tematu wartości. Prowadzący zaczął od zasygnalizowania paradoksu, który polega na tym, że ekonomię społeczną chcemy rozwijać i sprawdzać w oparciu o wskaźniki standardowej ekonomii.

Możliwa jest racjonalność ekonomiczna przy braku nastawienia polegającego na maksymalizacji zysku – tłumaczył w tej części  dr hab. Marek Rymsza z Uniwersytetu Warszawskiego. Dr hab. Izabela Grabowska ze Szkoły Głównej Handlowej mówiła jak próbuje się mierzyć „społeczną stopę zwrotu z inwestycji”.

Podobną funkcję (narzędzia mierzącego ulotne wartości) może pełnić „Atlas Mechanizmów Włączenia Społecznego”, o którym mówiła Dorota Rybarska–Jarosz, ekspertka Stowarzyszenia CAL (to wystąpienie rozpoczynało drugi dzień Forum).

Pierwszy dzień zakończył panel poświęcony odradzającej się właśnie, na skutek następujących zmian prawnych, spółdzielczości uczniowskiej. Rozmawiano m.in. o inspiracji, jaką dla działań spółdzielczych i ekonomicznych w szkołach jest książka "Bankructwo małego Dżeka” Janusza Korczaka. Dyskusję prowadził Waldemar Zbytek, prezes Warszawskiego Instytutu Bankowości i przewodniczący Krajowego Centrum Edukacji Ekonomicznej.

Szeroką perspektywę w ramach rozmowy „Dokonania, trendy i wyzwania ekonomii społecznej. Co będzie ważne do 2035 roku?” przedstawiły drugiego dnia warszawskich OSES Julia Koczanowicz-Chondzyńska, prezeska Fundacji Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych oraz Joanna Wardzińska, przewodnicząca Stałej Konferencji Ekonomii Społecznej.

Panie zaczęły jednak od krótkiego podsumowania. Mamy dobre rozwiązania, inne państwa zazdroszczą nam Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej. Dedykowana ES ustawa też pozytywnie wyróżnia nas na tle innych krajów. Nie należy zapominać o pozytywnym wpływie Regionalnych Ośrodków Polityki Społecznej i Urzędów Marszałkowskich, które dobrze weszły w swoje role w systemie, a także o unikalnych instrumentach zwrotnych.

Na jakie obszary musimy zwrócić szczególną uwagę w perspektywie dekady? Oczywiście na finanse – ich stabilność i trwałość (odporność na rynek), dywersyfikację przychodów. Powinniśmy dążyć do wydłużenia czasu trwania kontraktów i grantów, nadal dbać o różnorodności instrumentów zwrotnych. 

Dalej – w nawiązaniu do tematu rozpoczynającego konferencję – musimy zwiększyć udział ES w runku zamówień publicznych. Podmioty społeczne powinny też zadbać o kompetencje zarządcze, profesjonalizację i cyfryzację.  

W zbliżającym się okresie nadal będzie nam towarzyszyć małe zrozumienie sektora. Wciąż potrzebna jest więc promocja ekonomii społecznej, która nie powinna się kojarzyć wyłącznie z pomaganiem.

Na zakończenie Ogólnopolskiego Forum Ekonomii Społecznej rozmawiano o pieniądzach unijnych. Europejski Fundusz Społeczny od początku wspierał budowę polskiego modelu ekonomii społecznej, przypominał Jakub Schimanek z Departamentu Europejskiego Funduszu Społecznego MFiPR. Nowy okres programowania jest (będzie) „w pewnym sensie rewolucją”: znana z wcześniejszych okresów architektura programowa ułatwiająca odnalezienie się zniknie – zostanie jeden olbrzymi program. Będziemy też działać, na wzór podejścia stosowanego w KPO, rozliczenie działań w oparciu o rezultaty – dziś wpływa to na sposób planowania wskaźników. Ekonomia społeczna jako cel nie zostanie zapisana w programie – ale będzie się w nim przewijać jako sposób realizacji innych celów: „narzędzie realizacji polityk”.

Chciałabym, żebyśmy na nową perspektywę patrzyli z perspektywy przedsiębiorstw społecznych, rozpoczęła swoje wystąpienie w panelu Karolina Cyran-Juraszek, członkini Zespołu wspierającego prace nad przygotowaniem Planu Partnerstwa Krajowego i Regionalnego dla Polski na lata 2028–2034 (tzw. PPKR). Wiele rzeczy już mamy, nawet niektórych nam zazdroszczą, i może choćby dlatego powinniśmy zadbać o to co jest: istniejące miejsca pracy, działające przedsiębiorstwa społeczne, poprawę jakości usług, poprawę rentowności, wzmocnienie zespołów. Na nowo zdefiniujmy rozwój, apelowała (więcej o wystąpieniu Karolina Cyran-Juraszek poniżej). 

Nie możemy być słabi ekonomicznie, jeśli chcemy pomagać innym, wyjaśniała Aleksandra Lewandowska, członkini Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej. Potrzebujemy więc wsparcia liderów w zarządzaniu. Należy wzmacniać to co już funkcjonuje, podbijała postulaty zawarte we wcześniejszych wystąpieniach.

Spotkaliśmy się w trudnym momencie, odpowiadał Jakub Schimanek. Nie jesteśmy jeszcze na etapie kiedy rozmawiamy o „drobnych detalach wdrożeniowych”. W tym momencie staramy się ułożyć sobie relacje w gronie instytucji, które będą zaangażowane we wdrażanie PPKR, zbudować strukturę, dopiero potem będziemy schodzić na poziom szczegółowych zasad wdrożeniowych.       

Rozważano też, czy do PPKR moglibyśmy wpisać Krajowy Fundusz Ekonomii Społecznej.

Czy możemy przyjąć większe zlecenie? Czy mamy ludzi i sprzęt, żeby je wykonać? Z czego wypłacimy wynagrodzenia, zanim zamawiający zapłaci fakturę? Kiedy rozmawiam o rozwoju z przedsiębiorstwami społecznymi, zwykle dochodzimy właśnie do takich pytań. Chciałabym, żebyśmy od nich projektowali wsparcie na lata 2028–2034.

Na 10. Ogólnopolskim Forum Ekonomii Społecznej zabierałam głos jako przewodnicząca grupy KKRES zajmującej się finansowaniem i zamówieniami publicznymi oraz jako przedstawicielka Komitetu w pracach nad Polskim Planem Partnerstwa i Rozwoju. Po panelu chcę wrócić do czterech rekomendacji z mojego wystąpienia, żeby nam nie umknęły, kiedy przyjdzie do ustalania zasad nowej perspektywy. Każda odpowiada na inne pytanie, które zadaje sobie przedsiębiorstwo społecznej. Co chcemy rozwinąć? Jak za to zapłacimy? Kto kupi naszą usługę? Czy możemy bezpiecznie oprzeć decyzje na zasadach, które proponują nam instytucje?

1. Dajmy działającym przedsiębiorstwom środki i doradztwo na rozwój

Przez lata zbudowaliśmy wiele rozwiązań, które pomagają tworzyć przedsiębiorstwa społeczne i miejsca pracy. Równie uważnie przyjrzałabym się dziś tym, które już działają. Mają zespół, klientów i wiedzą, czego potrzebują mieszkańcy. Żeby zrobić kolejny krok, jedne potrzebują dostosować lokal, inne uruchomić nową usługę, uporządkować sprzedaż albo przygotować ludzi do większego zamówienia lub zwiększyć skład ekipy, bo bez ludzi nie udźwigną skali rozwoju.

Dlatego na panelu mówiłam o tym, co roboczo nazywamy „KPO bis”. To bardzo dobry pomysł MFiPR i MRPiPS, żeby wykorzystać doświadczenia Krajowego Planu Odbudowy i stworzyć instrument, który pozwoli sfinansować rzeczywisty plan rozwoju przedsiębiorstwa społecznego. Jeżeli kupujemy samochód do świadczenia usług opiekuńczych, od razu warto wiedzieć, kto będzie z niego korzystał, ile będą kosztowały dojazdy i z czego pokryjemy utrzymanie pojazdu. Przygotowanie zespołu, zorganizowanie usługi i znalezienie klientów to część tej samej inwestycji w rozwój. Cieszą mnie więc takie propozycje w ramach PPKR z poziomu krajowego. Liczę, że uda się zaplanować i zaprojektować mądry mechanizm finansujący potrzeby rozwojowe.

Tu widzę także rolę ośrodków wsparcia ekonomii społecznej (OWES). Chciałabym, żeby przedsiębiorstwo mogło liczyć na doradztwo od pierwszej kalkulacji, przez uruchomienie usługi i pozyskanie klientów, aż po sprawdzenie czy działalność daje się utrzymać. I żebyśmy szerzej rozumieli efekty takiego wsparcia. Dla jednego przedsiębiorstwa sukcesem będą nowe etaty. Dla innego utrzymanie obecnego zespołu, poprawa jakości usług, odzyskanie płynności albo odciążenie ludzi, którzy od lat pracują na granicy swoich możliwości.

2. Uzgodnijmy, jak łączyć finansowanie inwestycji, płynności i reintegracji

Kiedy rozmawiam z przedsiębiorstwem o pożyczce, zaczynam od pytania, z czego i kiedy ją spłaci. Jeśli inwestycja przyniesie przychody wystarczające na spłatę, pożyczka może być dobrym rozwiązaniem. Jeśli plan jest wykonalny, ale przedsiębiorstwo ma zbyt mały majątek na zabezpieczenie, przyda się poręczenie. Gdy części kosztów związanych z celem społecznym trudno pokryć z ceny usługi, widzę miejsce na dotację albo na połączenie dotacji z pożyczką. Osobno trzeba policzyć, ile pieniędzy potrzeba na wypłaty i inne bieżące wydatki, zanim zapłaci klient.

Chciałabym, żeby przedsiębiorstwo mogło ułożyć sobie wewnętrznie jeden plan rozwoju (strategię) i jasno określić, które źródło finansuje inwestycję, które pomaga zachować płynność, a które pozwala prowadzić reintegrację. W tym układzie widzę miejsce dla programu „Warto być Przedsiębiorstwem Społecznym!”.  Podczas panelu apelowałam o przywrócenie jego finansowania z Funduszu Pracy do poziomu 20 mln zł w budżecie Państwa na 2027 rok.

Wsparcie osoby wracającej na rynek pracy, dostosowanie organizacji pracy czy pomoc pracownikowi w kryzysie to konkretna praca i konkretne koszty. Trudno je w całości zmieścić w cenie obiadu, usługi porządkowej czy godziny opieki. Ludzie potrzebują tego wsparcia także między naborami, dlatego jego finansowanie musi być przewidywalne.

3. Planujmy wieloletnie zlecanie usług społecznych

W naszej grupie zajmujemy się finansowaniem i zamówieniami publicznymi razem, bo w przedsiębiorstwie te sprawy spotykają się przy tym samym stole. Można mieć pieniądze na sprzęt i przygotowanie zespołu. Żeby podjąć decyzję o inwestycji, trzeba jeszcze wiedzieć, komu i na jakich warunkach będzie się świadczyło usługę.

Jeżeli gmina wie, że przez kolejne lata będzie potrzebowała usług opiekuńczych czy asystentury lub prowadzenia PWD dla swoich mieszkańców, powinna w podobnym horyzoncie planować jej zlecanie. Przedsiębiorstwo może wtedy odpowiedzialnie zdecydować, ilu ludzi zatrudni i jak zapewni mieszkańcom ciągłość wsparcia. Znaczenie ma długość umowy, ale także rzetelna wycena, która uwzględnia dojazdy i koordynację pracy, terminy zapłaty oraz możliwość aktualizacji wynagrodzenia, gdy wzrosną koszty.

Dla mnie partnerstwo publiczno-społeczne zaczyna się już przy rozpoznawaniu potrzeb mieszkańców. Organizacje i przedsiębiorstwa społeczne często wiedzą, komu trudno dziś skorzystać z pomocy i z czego to wynika. Warto korzystać z tej wiedzy wtedy, kiedy jeszcze wspólnie można zdecydować, jak ma wyglądać usługa.

4. Ustalmy wspólne zasady wdrażania i zacznijmy od tego, co można poprawić dziś

Przyjazne wdrażanie poznaję po tym, co dzieje się, kiedy pojawia się problem. Czy przedsiębiorstwo wie, do kogo się zwrócić? Czy dostanie na czas pisemną odpowiedź, na której może oprzeć decyzję? Czy może poprawić błąd albo uzgodnić zmianę, kiedy zmieniają się warunki działania? Już w obecnej perspektywie możemy uzgadniać interpretacje, dostosowywać wymagania do skali wsparcia i jasno określać, kto odpowiada za rozstrzygnięcie wątpliwości.

To wymaga zaufania także między instytucjami, które tworzą zasady, finansują wsparcie i je kontrolują. Jeżeli dwie instytucje inaczej rozumieją tę samą regułę, powinny wyjaśnić to między sobą. Przedsiębiorstwo, które rzetelnie realizuje przedsięwzięcie i działa zgodnie z pisemnym uzgodnieniem, powinno móc na nim polegać. Kiedy instytucje odsyłają do siebie nawzajem, przedsiębiorstwo nadal ma wynagrodzenia do wypłacenia i umowy do wykonania.

Karolina Cyran-Juraszek, przewodnicząca Grupy ds. Finansowania Instrumentów Wsparcia i Zamówień Publicznych Krajowego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej.

Projekt „SAMO-ES. Samoorganizacja przedsiębiorstw społecznych jako odpowiedź na wyzwania społeczne” realizowany jest w partnerstwie, które tworzą Ogólnopolski Związek Rewizyjny Spółdzielni Socjalnych (lider), Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości Społecznej „Być Razem” z Cieszyna, Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych, Stowarzyszenie Klon/Jawor.

ℹ️ Odwiedź nas: www.samo-es.pl