Publicystyka - ngo.pl

• Towarzystwo Nasz Dom prowadzi 7 Domów dla Dzieci – małych placówek opiekuńczo-wychowawczych o rodzinnym charakterze, w których dzieci otrzymują całodobową opiekę, wsparcie w poradzeniu sobie z kryzysem psychicznym i przygotowanie do samodzielnego, dorosłego życia. 
• Organizacja tworzy także 5 ośrodków wsparcia psychologicznego PORT, które pomagają dzieciom i ich rodzinom mierzyć się z pojawiającymi się trudnościami, zanim przerodzą się w poważniejsze kryzysy.
• Działania Towarzystwa są możliwe dzięki Górze Grosza. To ogólnopolska akcja organizowana od 2000 roku, która nie tylko pomaga finansować wsparcie dla dzieci i rodzin, ale także uczy solidarności i wspólnego działania na rzecz innych. Przedszkolaki i uczniowie szkół podstawowych oraz ponadpodstawowych wrzucają monety do specjalnych skarbonek, pokazując, że nawet niewielki datek ma znaczenie. Od początku akcji zebrano już ponad 54 mln zł.
• Obecna, już XXVII edycja Góry Grosza rozpoczęła się na początku listopada i potrwa do marca 2027 roku. 

Na koniec 2025 r. w pieczy zastępczej w Polsce przebywało 78,3 tys. dzieci i młodzieży. To nie tylko statystyka. Za tymi liczbami kryją się konkretne dramaty. Jednak mitem jest przekonanie, że dzieci trafiają do rodzin zastępczych czy domów dziecka przede wszystkim dlatego, że są sierotami. W rzeczywistości większość z nich ma rodziny, ale z różnych powodów nie może w nich bezpiecznie dorastać. Doświadczały przemocy, zaniedbania, uzależnienia rodziców, długotrwałych konfliktów lub innych sytuacji, w których ich dobrostan i rozwój były zagrożone. Przez długi czas żyły w przekonaniu, że nie mogą liczyć na dorosłych. Nierzadko były świadkami trudnych wydarzeń, których nie potrafią jeszcze zrozumieć ani nazwać. Takie doświadczenia mogą wpływać na ich poczucie bezpieczeństwa, relacje z ludźmi, zachowanie i sposób reagowania na codzienne sytuacje. Oznacza to, że praktycznie każde dziecko trafiające do pieczy zastępczej ma za sobą trudne chwile i znajduje się w kryzysie psychicznym. Dlatego potrzebuje indywidualnego podejścia, uważności na swoje potrzeby emocjonalne oraz odpowiedniego wsparcia ze strony specjalistów. 

Jak podkreśla Iwona Niemasz, prezes Towarzystwa Nasz Dom, umieszczenie dziecka w bezpiecznym miejscu – w pieczy zastępczej – nie usuwa skutków negatywnych doświadczeń. – Zmiana środowiska może przynieść ulgę, ale jednocześnie oznacza rozłąkę z rodzicami, rodzeństwem, znajomym otoczeniem. Nawet jeśli dziecko wcześniej nie otrzymywało w rodzinie odpowiedniej opieki, może tęsknić za bliskimi, martwić się o nich, czuć złość, smutek lub winę, za to, co się stało. Może także mieć trudności z zaufaniem nowym opiekunom albo sprawdzać, czy dorośli rzeczywiście pozostaną przy nim w trudnych chwilach. Dlatego tak kluczowy jest dostęp do adekwatnej pomocy i wsparcie ze strony psychologów. Dlatego piecza zastępcza powinna zapewniać nie tylko opiekę, lecz także przestrzeń do budowania relacji, nauki codziennego funkcjonowania w „zdrowych warunkach” i korzystania ze specjalistycznego wsparcia, kiedy jest potrzebne – komentuje Iwona Niemasz.

Czy jest to zadanie możliwe do wykonania? Czy polski system pieczy zastępczej jest dziś przygotowany na to, by nie tylko odpowiadać na potrzeby opiekuńcze, ale również dawać odpowiednie wsparcie psychologiczne dzieciom?

Przez lata placówki opiekuńczo-wychowawcze kojarzyły się przede wszystkim z dużymi, zinstytucjonalizowanymi ośrodkami, nazywanymi nie bez powodu „molochami”. Trudno było myśleć o nich jak o miejscach, w których każde dziecko jest postrzegane jako odrębna jednostka, a jego emocje, historia i indywidualne potrzeby są równie ważne jak codzienna opieka. Dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej i to dzięki takim organizacjom jak Towarzystwo Nasz Dom, które przyczyniło się do reformy pieczy zastępczej rozpoczętej ponad 30 lat temu. W 1994 r. powstała „Nasza Chata” – pierwsza niepubliczna placówka opiekuńczo-wychowawcza prowadzona przez Towarzystwo. Trzy lata później organizacja współtworzyła kampanię „Zlikwidujmy domy dziecka”, która zwracała uwagę na potrzebę odchodzenia od dużych instytucji na rzecz bardziej rodzinnych form opieki oraz rozwijania wsparcia dla dzieci i rodzin. Hasło akcji było postulatem zmiany modelu, w którym pierwszeństwo ma dobro dziecka, jego indywidualne potrzeby i możliwość dorastania w warunkach sprzyjających budowaniu więzi. Towarzystwo od początku pokazywało, jak taka zmiana może wyglądać w praktyce.

Organizacja prowadzi łącznie siedem Domów dla Dzieci w: Krakowie, Mrągowie, Przemyślu i we Wrocławiu. Zapewniają one całodobową opiekę dzieciom, które nie mogą wychowywać się w swoich rodzinach biologicznych. Funkcjonują w modelu pieczy zastępczej, w którym dziecko nie jest traktowane wyłącznie jako podopieczny placówki, ale jako osoba z własną historią, potrzebami i prawem do budowania relacji. Nazwa „Domy dla Dzieci” nie jest przypadkowa. Podkreśla, że najważniejsze jest dziecko i stworzenie mu miejsca, które będzie przypominało prawdziwy dom. W każdym z Domów przebywa maksymalnie 14 dzieci i 6 wychowawców. Ci z kolei są wspierani przez lidera. 

Dzieci uczestniczą w codziennych, domowych zajęciach: wspólnie gotują, robią zakupy, planują posiłki, sprzątają czy dbają o pranie. W zależności od wieku mają też przestrzeń do podejmowania decyzji i rozwijania samodzielności. – Codzienność w naszych Domach bardziej przypomina życie dużej rodziny, w której każdy ma swoje obowiązki, ale też i prawa, niż funkcjonowanie tradycyjnej placówki opiekuńczo-wychowawczej. Nie chodzi nam tylko o to, by zapewnić dzieciom miejsca do spania oraz posiłki. Z jednej strony, tak prozaiczne wydarzenie, jak wyjście z wychowawcą na zakupy do galerii handlowej jest dla wychowanków naszych domów namiastką „normalności”, której nie doświadczyły w swoich rodzinnych domach. Z drugiej strony, jest nauką rozsądnego podejścia do wydawania pieniędzy i dbania o swoje potrzeby – zaznacza Dariusz Michalczyk, dyrektor Domów dla Dzieci w Mrągowie. 

Katarzyna Lipska, dyrektorka Domu dla Dzieci w Krakowie dodaje, że każde dziecko, a szczególnie to, które znalazło się w pieczy zastępczej, potrzebuje przewidywalnych zasad dających bezpieczeństwo, poczucia, że jego zdanie ma znaczenie, i możliwości stopniowego przejmowania odpowiedzialności za własne sprawy: – Zwykłe czynności – wspólne przygotowanie posiłku, rozmowa po szkole, odrabianie lekcji czy planowanie wolnego czasu – stanowią w naszym Domu ważną podstawę budowania więzi społecznych i ponownego zaufania do dorosłych. To także codzienna nauka samodzielności. Dbamy o to, żeby dzieci, opuszczając Dom, potrafiły odnaleźć się w dorosłym życiu, zadbać o siebie i podejmować odpowiedzialne decyzje. Często muszą nauczyć się tych podstawowych umiejętności dopiero będąc u nas, ponieważ wcześniej nie miały możliwości zdobycia ich w swoich rodzinnych domach. Naszym celem jest przygotować je do tego, by w przyszłości mogły samodzielnie i dobrze radzić sobie w życiu – wyjaśnia Katarzyna Lipska.

Domy dla Dzieci prowadzone przez Towarzystwo Nasz Dom zapewniają wychowankom warunki do nauki i rozwijania własnych zainteresowań. Równie ważna jest jednak praca nad odbudowaniem ich poczucia bezpieczeństwa i dobrostanu psychicznego. Dzieci mogą korzystać ze wsparcia psychologów i terapeutów, a na co dzień towarzyszą im wychowawcy, którzy pomagają im mierzyć się z trudnościami, budować relacje i odnajdywać się w nowej rzeczywistości. Wsparcie jest dostosowywane do indywidualnych potrzeb i doświadczeń każdego dziecka.

Zamieszkanie dziecka poza własnym domem nie oznacza, że więzi rodzinne automatycznie przestają mieć znaczenie. Dziecko może nadal kochać rodziców, tęsknić za nimi i potrzebować kontaktu, nawet jeśli wcześniej doświadczyło z ich strony zaniedbania lub krzywdy. Dlatego, jeśli jest to zgodne z dobrem dziecka, Dom dla Dzieci wspiera także jego rodzinę biologiczną. W praktyce oznacza to współpracę z opiekunami, którzy m.in. otrzymują wsparcie w rozwijaniu kompetencji wychowawczych, możliwość skorzystania z terapii rodzinnej, pomoc w stworzeniu warunków bezpiecznego powrotu dziecka do domu. Nie zawsze jest to możliwe. Czasem rodzice nie są w stanie lub niestety nie chcą wprowadzić niezbędnych zmian. Niezależnie od tego, jak potoczą się dalsze losy dziecka, ważne jest, by mogło utrzymywać bezpieczne relacje z bliskimi, jeśli tego potrzebuje. 

– Niesienie pomocy dziecku, które trafia do pieczy zastępczej, nie może odbywać się w oderwaniu od jego rodziny. Rodzice biologiczni są pierwszym punktem w planie pomocy, który tworzymy po przybyciu dziecka do naszego Domu. Jeśli chcemy, by mogło bezpiecznie wrócić do swojego domu – a to jest główny cel – musimy pracować również z rodzicami i pomagać im wprowadzać zmiany – w sposobie funkcjonowania i relacjach z dzieckiem. Powrót do rodzinnego domu jest możliwy wtedy, gdy rodzice są gotowi podjąć tę pracę i zapewnić dziecku odpowiednie warunki. Trzeba pamiętać o tym, że dziecko nigdy nie jest odpowiedzialne za kryzys, który doprowadził do jego umieszczenia w pieczy – mówi Agnieszka Ustrzycka, dyrektorka Domu dla Dzieci w Przemyślu.

Nie każde dziecko, które doświadcza trudności w rodzinie lub problemów emocjonalnych, musi trafić do pieczy zastępczej. W wielu sytuacjach odpowiednio wcześnie udzielona pomoc może wesprzeć rodzinę w kryzysie, pomóc rodzicom zmierzyć się z problemami, które utrudniają im właściwe wypełnianie funkcji opiekuńczo-wychowawczych, lepiej zrozumieć potrzeby dziecka i odbudować zdolność do zapewnienia mu bezpiecznych warunków rozwoju. – Także i w tym przypadku sprawdza się powiedzenie: lepiej zapobiegać niż leczyć. Dzięki profilaktyce, czyli konsultacjom, specjalistycznemu poradnictwu, warsztatom i terapiom, można ograniczyć ryzyko pogłębiania się problemów i zapobiec sytuacji, w której jedynym rozwiązaniem staje się oddzielenie dziecka od rodziny – wyjaśnia Iwona Niemasz, prezes Towarzystwa Nasz Dom. 

Taką rolę pełnią ośrodki PORT: Słupsk, Wrocław, Dzieciak, Warszawa i Mazowsze, prowadzone przez Towarzystwo Nasz Dom. Ich oferta obejmuje różne formy pomocy. W zależności od ośrodka dostępne są m.in. indywidualne konsultacje psychologiczne i pedagogiczne, psychoterapia, terapia rodzinna, zajęcia dla dzieci i młodzieży, warsztaty rozwijające kompetencje wychowawcze (w tym specjalistyczne wsparcie rodzin zastępczych) oraz grupy wsparcia. Pomoc jest kierowana zarówno do dzieci doświadczających trudności emocjonalnych czy głębszych kryzysów psychicznych – tylko w ostatnich 12 miesiącach ze wsparcia psychologicznego, warsztatów, konsultacji i terapii w Warszawie, Słupsku i Wrocławiu skorzystało ponad 1000 dzieci – jak i do rodziców, którzy mierzą się z kryzysem wychowawczym lub problemami w życiu prywatnym. Ważnym elementem pracy PORT-ów jest wspólne poszukiwanie rozwiązań, które pomagają poprawić funkcjonowanie całej rodziny, odbudować relacje i zapobiec pogłębianiu się kryzysów. 

– Kiedy rodzice zgłaszają się do nas po pomoc, to dobra informacja, bo to oznacza, że dostrzegają jakiś problem i chcą coś zmienić. Często są już zmęczeni, bezradni albo nie wiedzą, jak poradzić sobie z trudnościami, które narastają od dłuższego czasu. Dzieci mierzą się dziś z wieloma wyzwaniami, które mogą wpływać na ich kondycję psychiczną: nadmiarem bodźców i presją mediów społecznościowych, poczuciem osamotnienia i wyobcowania, trudnościami w budowaniu relacji z rówieśnikami czy brakiem poczucia akceptacji – opowiada Magdalena Molska-Książek, dyrektor Centrum Edukacji i Rozwoju i poradni PORT Dzieciak. 

Dane są alarmujące. Blisko 60% rodziców zauważyło u dziecka problemy ze zdrowiem psychicznym w ostatnim roku. W 2025 r. liczba samobójstw wśród młodych osób wzrosła o 26,8%.  

Pomoc udzielona we właściwym momencie może naprawdę zmienić sytuację dziecka i całej rodziny. Może zatrzymać narastanie problemów, zanim staną się one tak poważne, że rodzice przestaną sobie z nimi radzić, a dziecko będzie musiało zostać umieszczone w pieczy zastępczej. – Dlatego tak ważne jest, by rodzice nie czekali, aż kryzys osiągnie punkt, w którym jedynym rozwiązaniem okaże się oddzielenie dziecka od rodziny, tylko zgłaszali się po pomoc. Warto przełamać wstyd i obawę przed oceną – proszenie o pomoc nie jest oznaką porażki, ale pierwszym krokiem do zmiany sytuacji na lepszą – zauważa Marzena Rozgowska, specjalista ds. pracy z dzieckiem i rodziną, PORT Słupsk.

Jak dodaje Magdalena Molska-Książek, zdarza się, że rodzice zgłaszają się do ośrodka PORT, przekonani, że to zachowanie dziecka jest źródłem problemu: – Tymczasem już podczas pierwszej konsultacji okazuje się, że wsparcia w pierwszej kolejności potrzebuje sam rodzic. Może mierzyć się z własnym kryzysem, przeciążeniem, problemami emocjonalnymi lub trudną sytuacją życiową, które utrudniają mu reagowanie na potrzeby dziecka i wywiązywanie się z roli opiekuna. W takiej sytuacji nie wystarczy pracować wyłącznie z dzieckiem. Trzeba najpierw pomóc dorosłemu odzyskać równowagę i zasoby potrzebne do tego, by mógł zapewnić dziecku odpowiednią opiekę. Zachowanie często jest sygnałem, że coś trudnego dzieje się w całej rodzinie.

Towarzystwo Nasz Dom wspiera dzieci i rodziny w różnych sytuacjach kryzysowych – zarówno te, które potrzebują pomocy, by przezwyciężyć trudności i uniknąć rozdzielenia, jak i dzieci, które już trafiły do pieczy zastępczej. Taka kompleksowa pomoc wymaga nie tylko zaangażowania wielu specjalistów, ale również środków finansowych. Działania Towarzystwa Nasz Dom – funkcjonowanie Domów dla Dzieci oraz PORT-ów jest w dużej mierze finansowane przez Górę Grosza. Akcja jest organizowana już od 27 lat. Jej mechanizm jest prosty: dzieci z przedszkoli i szkół podstawowych oraz ponadpodstawowych w całej Polsce przy wsparciu dyrektorów placówek oraz nauczycieli zbierają monety. Zgromadzone środki przeznaczane są na wsparcie działań Towarzystwa.

– Nazwa Góra Grosza dobrze oddaje ideę naszej akcji. Pojedyncza moneta wydaje się nieistotna, ale kiedy tysiące osób dorzucają do niej swoje grosze, powstaje z nich prawdziwa góra – i tym samym realna pomoc dla dzieci oraz rodzin. Właśnie na tym polega siła wspólnego działania: nie trzeba mieć dużo, żeby zrobić coś ważnego. Góra Grosza ma jednak także drugi, równie istotny wymiar. To nie tylko zbiórka pieniędzy, ale również lekcja empatii, solidarności i społecznego zaangażowania. Dzieci i młodzież uczą się, że mają wpływ na otaczającą je rzeczywistość, że warto dostrzegać potrzeby innych i że nawet najmniejszy gest może mieć znaczenie. To doświadczenie wspólnego działania, odpowiedzialności i pomagania, które zostaje z nimi na dłużej – mówi Iwona Niemasz, prezes Towarzystwa Nasz Dom.

Góra Grosza jest akcją skierowaną przede wszystkim do przedszkoli i szkół, ale wesprzeć ją może każdy. Osoby, które nie mają możliwości wrzucenia monet do tradycyjnej skarbonki, mogą przekazać darowiznę online za pośrednictwem e-Skarbonki. Do udziału w tegorocznej edycji Towarzystwo zaprosiło biblioteki. Mogą one organizować zbiórki wśród czytelników, angażować lokalną społeczność i zachęcać ją do udziału w akcji. To sposób, by Góra Grosza docierała do kolejnych osób i łączyła wokół pomagania nie tylko szkoły, ale również mieszkańców całych miejscowości.

Tegoroczna edycja Góry Grosza wystartowała z początkiem listopada. Akcja potrwa do marca 2027 r. Szczegółowe informacje, zasady udziału i możliwości wsparcia można znaleźć na stronie Towarzystwa Nasz Dom: https://towarzystwonaszdom.pl/gora-grosza

źródła:

• GUS, „Piecza zastępcza w 2025 r.”, 23.04.2026 r. 
• Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży w Polsce. Perspektywa rodzica, badanie zrealizowane w lutym 2026 r. na zlecenie Galileo Medical, na próbie 1001 rodziców, 2026,
• Źródło: Rzecznik Praw Dziecka, Zachowania samobójcze wśród osób młodych, 12 lutego 2026 r., sekcja „Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży – wyniki badań”.