Publicystyka - ngo.pl

Przedstawiona do konsultacji Ramowa koncepcja Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego jest na tyle ogólnikowa, że trudno się do niej rzeczowo odnieść. Brakuje analizy kondycji społeczeństwa obywatelskiego w Polsce A.D. 2026: realnych wyzwań, z którymi mierzą się organizacje społeczne, oraz diagnozy tego, co działa, a co wymaga pilnej lub długofalowej naprawy. Cała diagnoza sprowadza się do wyliczenia pięciu barier: niskiego kapitału społecznego i zaufania, niestabilności finansowej sektora, nierówności między podmiotami, przeciążenia liderów oraz braku partnerskich relacji z państwem.

W dokumencie brak jest refleksji i oceny, na ile obecne rozwiązania formalno-prawne pomagają, a na ile hamują rozwój społeczeństwa obywatelskiego. Autorzy nie przedstawili też podsumowania głosów i postulatów uczestników prowadzonych przez Komitet do spraw Pożytku Publicznego „prekonsultacji”, o których wspominają we wstępie dokumentu, ani nie wskazali materiałów z debat i publikacji, jakie były inspiracją dla przygotowania strategicznego dokumentu.

Nie ukrywam, że należę do tych osób, które uważają, że

tak jak miało to miejsce w 2005 roku, gdy toczyła się dyskusja nt. wizji rozwoju społeczeństwa obywatelskiego wokół tez przygotowanych przez Piotra Frączaka, Marię Rogaczewską i Kubę Wygnańskiego, czy podczas szeroko zakrojonych prac nad Strategiczną Mapą Drogową Rozwoju Sektora Obywatelskiego w Polsce, tworzoną w latach 2014-2015. Zadaniem rządu – Komitetu ds. Pożytku Publicznego i Departamentu społeczeństwa obywatelskiego – jest pomoc i wsparcie w przeprowadzeniu tego procesu i – oczywiście – udział w dyskusji.

Rolą władz państwowych jest tworzenie warunków, które sprzyjają jego rozwojowi, likwidowanie barier  (prawnych i biurokratycznych), stymulowanie i ułatwianie aktywności obywatelskiej, tworzenia i funkcjonowania organizacji obywatelskich oraz wspieranie ich działalności i rozwoju (również finansowo). 

Dlatego przygotowany obecnie dokument powinien zostać nazwany Strategią wspierania (rozwoju) społeczeństwa obywatelskiego. Tak jak Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego powinien nazywać się Centrum Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, na co wskazywałam, gdy rząd PiS tworzył je 10 lat temu.

Jeśli chodzi o meritum przedstawionej do konsultacji Ramowej strategii, to trudno nie zgodzić się z trzema strategicznymi celami: (1) wspieranie rozwoju aktywności obywatelskiej; (2) wzmacnianie potencjału organizacji społeczeństwa obywatelskiego i rozwoju ich współpracy z sektorem publicznym, (3) budowanie i wzmacnianie odporności społecznej. 

Jednak społeczeństwo obywatelskie nie ogranicza swoich relacji wyłącznie do sektora publicznego i buduje nie tylko odporność społeczną, ale szerzej – odporność demokratycznego państwa, dlatego punkt 2. należałoby uzupełnić o współpracę również z sektorem prywatnym (biznes, media), a punkt 3. o budowanie i wzmacnianie odporności instytucji demokratycznego państwa prawa.

Cieszy zaproponowane w ramach budowania stabilności finansowej organizacji i wspierania dywersyfikacji źródeł ich finansowania (Cel 3. Silne społeczeństwo obywatelskie) „upowszechnianie grantów wieloletnich, wspierania rozwoju finansowania wieloletniego, systemu grantów instytucjonalnych, finansowania kosztów pośrednich i infrastrukturalnych, uproszczenie procedur konkursowych”. To bardzo słuszny i wyczekiwany kierunek działania. Pytanie tylko, czy realistyczny, biorąc pod uwagę opór Ministerstwa Finansów, sprzeciwiającego się wpisaniu takich rozwiązań do ustawy o działalności pożytku publicznego jako niezgodnych z ustawą o finansach publicznych.  

Większy nacisk, moim zdaniem, należałoby położyć na drugi element proponowanego w tym priorytecie kierunku działania, tj. wspieranie rozwoju filantropii indywidualnej i korporacyjnej, crowdfundingu i różnorodnych form fundraisingu, a także mechanizmów podatkowych dla darczyńców. Warto tu wykorzystać rekomendacje z –wypracowanych przez grupę przedstawicieli organizacji grantodawczych zaproszonych przez Narodowy Instytut Wolności – Założeń do Strategii rozwoju filantropii, a także wnioski z analiz i opracowań o kapitałach wieczystych przygotowanych niedawno przez Forum Darczyńców.

Braki, które rzuciły mi się w oczy w treści dokumentu to po pierwsze, brak jakiegokolwiek odniesienia do roli społeczeństwa obywatelskiego we wzmacnianiu demokracji, praworządności, ochronie praw człowieka i wartości uniwersalnych, budowaniu zaufania do instytucji i procesów demokratycznych, ochrony integralności wyborów, przeciwdziałania korupcji, zwiększaniu przejrzystości, odpowiedzialności i rozliczalności władz państwowych i instytucji publicznych. Innymi słowy, całej sfery działań strażniczych i kontrolnych związanych z pilnowaniem przestrzegania przez władze standardów demokratycznego państwa prawa.

Po drugie, brak odniesienia w treści strategii do działań dotyczących wsparcia i integracji uchodźców i migrantów, organizacji działających na rzecz przeciwdziałania dyskryminacji mniejszości i włączania ich w społeczności lokalne, co przy 1,5 milionowej rzeszy ukraińskich uchodźców wydaje się nie wystarczające(jedyne miejsce, w którym pojawia się słowo „migrant” to przy wolontariacie kryzysowym, który uwzględniać ma specjalne potrzeby różnych grup społecznych, w tym migrantów).

Po trzecie, w celu 3 „Odporne społeczeństwo obywatelskie” brak działań nakierowanych na budowania odporności demokratycznej i ochronę kluczowych filarów systemu demokratycznego: wolnych i uczciwych wyborów, wolnych i niezależnych mediów, silnych instytucji demokratycznych i silnego społeczeństwa obywatelskiego.

Odnoszę wrażenie, że autorzy skupiają się wyłącznie na odporności na kryzysy typu pandemia, klęski żywiołowe, działania wojenne, kataklizmy, postulując włączenie organizacji społeczeństwa obywatelskiego w system ochrony ludności i obrony cywilnej i zarządzania kryzysowego, rozwój wolontariatru kryzysowego. Kompletnie pomijają zagrożenia i wyzwania związane z nowymi technologiami, bezpieczeństwem informacyjnym i integralnością przestrzeni informacyjnej, ingerencją w proces wyborczy, w których organizacje obywatelskie i aktywni obywatele mają do odegrania bardzo ważną rolę. Mam tu na myśli budowanie zdolności do przeciwdziałania manipulacjom informacjami i zwalczania dezinformacji, zarówno zagranicznej jak i krajowej, przeciwdziałanie atakom hakerskim, kampaniom dezinformacyjnym i hejterskim, szczególnie skierowanym na organizacje zajmujące się grupami wrażliwymi (np. pomagającym uchodźcom i migrantom), edukację medialną.

Po czwarte, w kierunkach działaniach dotyczących rozwoju aktywności obywatelskiej mały nacisk kładziony jest na włączanie obywateli w proces demokratyczny na poziomie krajowym. Widoczne jest to zarówno w kierunkach działaniach, które skupiają się przede wszystkim na procesach konsultacyjnych i partycypacyjnych na poziomie lokalnym, jak i w przyjętych wskaźnikach realizacji celu:  „odsetek obywateli deklarujących realny wpływ na sprawy lokalne”. Czyżbyśmy z góry wykluczali możliwość wpływu zorganizowanego społeczeństwa na polityki krajowe? 

Odnoszę też wrażenie, że w dokumencie dominuje podejście przedmiotowe, utylitarne, żeby nie powiedzieć instrumentalne w stosunku do organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Widoczne jest to  już w samym wstępie, w którym mowa, że „Rozwój społeczeństwa obywatelskiego nie jest celem samym w sobie, lecz środkiem prowadzącym do wzrostu kapitału społecznego, poprawy jakości współzarządzania sprawami publicznymi oraz zwiększenia zdolności państwa i wspólnot lokalnych do radzenia sobie z wyzwaniami, kryzysami i zagrożeniami”.

Na koniec, w dokumencie brak jest odniesienia do Europejskiej strategii społeczeństwa obywatelskiego, szczególnie jej drugiego filaru dotyczącego ochrony przestrzeni obywatelskiej i obrońców praw podstawowych.

 Warto by skorzystać z rekomendowanych tam rozwiązań budowania systemu monitorowania i wczesnego ostrzegania przed zagrożeniami związanymi z ograniczeniami działalności organizacji społecznych, atakami na organizacje, szczególnie te zajmujące się ochroną praw kobiet, mniejszości, grup wrażliwych oraz systemu wsparcia dla działaczy praw człowieka będących przedmiotem takich ataków. 

Warto by też nawiązać do zaproponowanych w unijnej strategii dziesięciu zasad prowadzenia prawdziwie partnerskiego dialogu między władzami publicznymi a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, na które składają się: partnerstwo, transparentność, reprezentacja, przewidywalność, dostępność, inkluzywność, bezpieczeństwo, dostępność zasobów, udział na różnych etapach tworzenia polityk publicznych.

Z przedstawionego w dokumencie kalendarza prac wynika, że kolejnym momentem na włączenie się organizacji w tworzenie Strategii będzie udział w konsultacjach publicznych po stworzeniu przez rząd jej finalnej wersji. Dobrze byłoby – zanim do tego dojdzie – móc zapoznać się ze zleconą przez rząd diagnozą i materiałami, które posłużyły do przygotowania Ramowej strategii, w tym z podsumowaniem z prekonsultacji (z informacją co z tych opinii zostało w dokumencie uwzględnione).

Zwiększeniu wśród organizacji poczucia uczestnictwa w tworzeniu strategicznego dokumentu  przysłużyłoby się zorganizowanie czegoś na kształt wysłuchania, czy serii konferencji regionalnych otwartych dla zainteresowanych, podczas których przedyskutowane byłyby proponowane rozwiązania. I to zanim powstanie finalny dokument.

Ewa Kulik-Bielińska - działaczka społeczna, menedżerka organizacji pozarządowych, zaangażowana w poprawę warunków funkcjonowania organizacji pozarządowych, rozwój filantropii oraz aktywności obywatelskiej w Polsce i Europie. Członkini Rady Działalności Pożytku Publicznego I kadencji. Inicjatorka i współzałożycielka Forum Darczyńców. W latach 2014-2017 przewodnicząca Stowarzyszenia Fundacji Europejskich, pomysłodawczyni Funduszu Civitates na rzecz umacniania demokracji i solidarności w Europie. Członkini Komitetu ds. Umowy Partnerstwa i Podkomitetu ds. rozwoju partnerstwa przy Ministerstwie Funduszy . Długoletnia dyrektorka Fundacji im. Stefana Batorego, obecnie członkini zarządu Fundacji i członkini Europejskiego Komitety Ekonomiczno-Społecznego.