Karolina Dreszer-Smalec: „Jest później niż myślisz”, czyli co powinno znaleźć się w Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego? [komentarz]
Odporność państwa to także odporność demokratyczna, na straży której stoją organizacje społeczne. W listopadzie 2025 roku Komisja Europejska wyznaczyła jasny kierunek wzmacniania sektora obywatelskiego w Unii. Czy polska Strategia Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego nadąży za tymi rekomendacjami? Co w rządowym projekcie wymaga pilnego uzupełnienia?
Aby społeczeństwo obywatelskie mogło się skutecznie samoorganizować nie wystarczy mu nie przeszkadzać. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego potrzebują stabilnych warunków działania, dostępu do zasobów, przestrzeni do uczestnictwa w procesach decyzyjnych, ochrony swojej niezależności. Opublikowana przez Komitet Pożytku Publicznego Ramowa Koncepcja Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, otwiera nowy etap dyskusji o tym, jak systemowo poprawić warunki działania organizacji, która to dyskusja, co trzeba podkreślić, nie jest nowa. Od wielu lat toczy się także na poziomie europejskim, przy udziale organizacji z Polski. Jej konkluzją jest opublikowany przez Komisję Europejską w listopadzie 2025 roku dokument zawierający plan strategicznego wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego na poziomie UE , zawiera on również rekomendacje dla państw członkowskich, aby te podejmowały analogiczne działania.
Trzy europejskie filary dla sektora
Komisja wskazuje na trzy filary, na których powinny opierać się działania na rzecz poprawy warunków funkcjonowania zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego. Są nimi: (I) wzmacnianie dialogu obywatelskiego i mechanizmów udziału organizacji w kształtowaniu polityk publicznych, (II) zapewnienie wsparcia i ochrony czy też inaczej stworzenie bezpiecznej przestrzeni instytucjonalnej i prawnej dla działania organizacji, a w końcu, (III) zapewnienie trwałego i przejrzystego finansowania.
Bardzo ważne jest, aby te właśnie elementy znalazły również odzwierciedlenie w dokumentach przyjmowanych na poziomie krajowym. Opublikowana przez Komitet Pożytku Publicznego propozycja uwzględnia niektóre z tych rekomendacji, są jednak obszary, które zostały całkowicie pominięte.
Nie tylko działania lokalne. Potrzebujemy odporności demokratycznej
Po pierwsze, pomimo tego, iż sama definicja społeczeństwa obywatelskiego zawarta w ramowej koncepcji wydaje się być dość szeroka, oddająca różnorodność form samoorganizacji obywatelskiej (od nieformalnych grup po sprofesjonalizowane organizacje),
proponowane działania wydają się być skierowane głównie do organizacji zajmujących się działaniami na poziomie lokalnym. Chociaż niewątpliwie to bardzo ważny element przyszłej Strategii i należy go zachować, to konieczne jest uzupełnienie proponowanych interwencji o te, skierowane do organizacji działających na poziomie ogólnopolskim czy europejskim.
Są to, na przykład, organizacje zajmujące się prawami człowieka, pomocą humanitarną, organizacje przeciwdziałające korupcji, wspierające odbudowę państwa prawa i mechanizmów demokracji, działające na rzecz praw grup mniejszościowych czy przeciwdziałające przemocy. Także takie organizacje potrzebują dostępu do infrastruktury i zasobów.
Biorąc pod uwagę nacisk, jaki zaproponowany dokument ramowy kładzie na kwestie wzmacniania odporności, należy podkreślić, iż w obecnym świecie liczy się również odporność demokratyczna.
Wymienione powyżej organizacje pełnią istotną funkcję w demokratycznym państwie, stoją na straży praw podstawowych, przejrzystości życia publicznego, praworządności i mechanizmów demokratycznej kontroli władz publicznych. Ich działalność (choć być może nie zawsze dla władzy wygodna) powinna być również systemowo wspierana.
Ochrona prawna dla tych, którzy patrzą władzy na ręce
Sam fakt, iż o potrzebie takiej trzeba przypominać, a wspomniane działania zostały uwzględnione jedynie marginalnie, pokazuje, jak istotny jest drugi wymiar proponowanych przez Komisję działań, a mianowicie wsparcie i ochrona społeczeństwa obywatelskiego. Chodzi tu o tworzenie bezpiecznej przestrzeni dla aktywności i zaangażowania obywatelskiego, szczególnie w obszarach związanych z ochroną demokracji i praw podstawowych.
Zaproponowany przez Komitet do spraw Pożytku Publicznego dokument ramowy kładzie nacisk na włączanie organizacji w działania związane z realizacją zadań zlecanych przez administrację czy zaangażowanie we współpracę z samorządem. Oczywiście są to działania ważne i potrzebne, jednak wiele organizacji podejmuje się działań obejmujących kontrolę władzy i podejmowanych przez nią decyzji zamiast współpracy z nią.
Dlatego istotne są różnego typu mechanizmy i działania wzmacniające pozycję prawną organizacji. W przeszłości Komisja Europejska zaproponowała działania takie jak dyrektywy wzmacniające ochronę sygnalistów czy zabezpieczające osoby zaangażowane w debatę publiczną przed strategicznymi pozwami (tzw. SLAPP-ami). W samej Strategii opublikowanej w zeszłym roku Komisja wskazuje, na przykład, na konieczność wzmacniania ochrony obrońców praw człowieka (np. za pomocą specjalnych programów oferujących relokację), zwiększania dostępności pomocy prawnej, itd. Zwraca także uwagę na potrzebę monitoringu rozwiązań prawnych, które mogą mieć potencjalnie negatywny wpływ na działanie społeczeństwa obywatelskiego. Wiele rozwiązań, które mogłyby zabezpieczyć w przyszłości działania obywatelskie w Polsce, spójnych z zaleceniami Komisji, zawarto także w rekomendacjach Komisji do spraw wyjaśnienia mechanizmów represji wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz działaczy społecznych w latach 2015–2023.
Prawdziwy dialog zamiast dokumentów na papierze
Dodatkowo, w polskim dokumencie warto doprecyzować, co oznaczać będzie współpraca sektora z administracją publiczną. Komisja zaproponowała takie rozwiązania jak: regularny i ustrukturyzowany dialog, polegający na partnerstwie, przejrzystości, rozliczalności, włączający organizacje na wszystkich etapach kształtowania danej polityki, od tworzenia założeń po implementację.
Komisja zaproponowała 10 zasad dialogu, które warto zaimplementować na poziomie krajowym. Przyjęta w zeszłym roku Strategia wydała już pierwsze owoce, bowiem ukonstytuowało się już ciało czuwające nad przebiegiem dialogu z Komisją, tzw. Platforma Społeczeństwa Obywatelskiego (Civil Society Platform), która działać będzie przy wsparciu Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Działania, które zawierać będzie polska Strategia również nie powinny być rozpisane na lata, ale raczej na miesiące.
Widzieliśmy i pisaliśmy już niejeden dokument strategiczny dla sektora. Niestety, niejednokrotnie rzeczywistość i bieżące wyzwania wyprzedzały ich wdrażanie, a zapisane w nich postulaty nie doczekały się realizacji.
Wykorzystajmy obecną szansę, aby tym razem przejść od deklaracji do konkretnych zobowiązań i działań: legislacyjnych, instytucjonalnych i wdrożeniowych.
Warto przy tym sięgnąć po już wypracowane rekomendacje, między innymi te zawarte w raporcie Komisji do spraw wyjaśnienia mechanizmów represji wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz działaczy społecznych w latach 2015–2023 i zadbać o to, aby te nie pozostały jedynie na papierze. Nie potrzebujemy kolejnego dokumentu, który jedynie dobrze opisze problemy, bo to już wielokrotnie robiliśmy. Potrzebujemy strategii, która pomoże je rozwiązać. Nie potrzebujemy także powtarzania oklepanych schematów działania, które jak już dobrze wiemy, nie sprawdzają się. Liczą się konkrety, determinacja do ich wdrożenia i rzeczywista zmiana warunków funkcjonowania organizacji.
Karolina Dreszer-Smalec – prezeska Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych
Źródło: ngo.pl
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP