Między profesjonalizacją, niezależnością i lokalną aktywnością [komentarz]
Czy rozwój organizacji pozarządowych musi oznaczać profesjonalizację, zatrudnianie pracowników i zwiększanie budżetów? Czy organizacje mają być przede wszystkim wykonawcami zadań publicznych? Co z ich autonomią, lokalną aktywnością i wspieraniem w realizowaniu własnych celów? O projekcie Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.
Ważne kierunki rozwoju
Projekt Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ma wyznaczyć kierunki rozwoju aktywności obywatelskiej, sektora pozarządowego na kolejne lata. Przyjrzałam się uważnie zaproponowanym rozwiązaniom. Widzę w nich wiele ważnych i potrzebnych kierunków, ale są też kwestie, które moim zdaniem wymagają mocniejszego zaakcentowania.
Doceniam przede wszystkim nacisk na tworzenie warunków sprzyjających rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego, wspieranie samoorganizacji społecznej i oddolnych inicjatyw obywatelskich, rozwój aktywności lokalnej, edukacji obywatelskiej, wolontariatu oraz nacisk na demokrację partycypacyjną.
Szczególnie ważne są dla mnie propozycje dotyczące budowania stabilności finansowej organizacji i dywersyfikacji źródeł finansowania, doskonalenia systemu zlecania zadań publicznych czy wspierania rozwoju instytucjonalnego organizacji. Uwagę zwraca też cel nastawiony na wspieranie odporności lokalnych społeczności, rozwoju edukacji w zakresie bezpieczeństwa i reagowania na kryzysy oraz zagrożenia.
Jednak mam wątpliwości, czy w proponowanych rozwiązaniach wystarczająco uwzględniono różnorodność sektora, autonomię organizacji pozarządowych oraz warunki potrzebne do rozwoju oddolnej aktywności obywatelskiej.
Czytając projekt, miałam poczucie, że dość wyraźnie rysuje się w nim obraz organizacji profesjonalnej, innowacyjnej, stabilnej instytucjonalnie, zatrudniającej pracowników, współpracującej z administracją i realizującej zadania publiczne. To ważny model, ale czy rzeczywiście powinien być głównym punktem odniesienia dla rozwoju całego społeczeństwa obywatelskiego?
Widzę co najmniej cztery obszary, które warto mocniej uwzględnić w Strategii.
Różne organizacje, różne modele rozwoju
W projekcie mocno wybrzmiewają profesjonalizacja, zatrudnianie kadr, stabilność instytucjonalna i rozwój organizacji. To ważne, ale nie może być jedyną miarą rozwoju sektora organizacji obywatelskich.
Wiele organizacji powstaje po to, żeby realizować pasje, odpowiadać na lokalne potrzeby, pomagać, dzielić się wiedzą czy organizować wspólne działania. Nie każda organizacja chce i musi zatrudniać pracowników, rozbudowywać strukturę i zwiększać budżet. Lokalna skala działania może być świadomym wyborem, a nie oznaką słabości.
Właśnie takie organizacje budują odporność lokalnych społeczności na kryzysy. Są blisko ludzi, znają ich potrzeby, potrafią szybko reagować i uruchamiać sąsiedzką pomoc. Często nie mają dużych zasobów, ale mają zaufanie i zakorzenienie w lokalnym środowisku.
Potrzebujemy więc nie tylko wsparcia dla organizacji rozwijających się instytucjonalnie, ale także rozwiązań wzmacniających małe, lokalne organizacje i grupy działające blisko ludzi. Nie chodzi tu wyłącznie o mikrodotacje na realizację konkretnych inicjatyw, ale o bardziej elastyczne wsparcie bieżącej działalności organizacji, dające im swobodę decydowania o tym, co jest w danym momencie potrzebne lokalnie.
Nie każda organizacja musi realizować projekt, żeby jej działalność miała wartość społeczną.
Czasem najważniejsze jest po prostu to, że skupia ludzi i daje im przestrzeń do wspólnego działania.
Autonomia i niezależność organizacji obywatelskich
W projekcie Strategii dużo miejsca zajmuje współpraca organizacji z administracją publiczną, realizacja zadań publicznych i rozwijanie partnerstw. To istotne kierunki, ale dla mnie za mało wybrzmiewa rola organizacji jako niezależnych podmiotów życia obywatelskiego.
Organizacje nie powstają wyłącznie po to, żeby realizować zadania zlecane przez samorządy czy administrację rządową. Ludzie zrzeszają się, żeby wspólnie realizować własne cele, odpowiadać na potrzeby, rozwijać zainteresowania, działać na rzecz określonych wartości, zabierać głos w ważnych sprawach i wpływać na otaczającą ich rzeczywistość. To właśnie ta swoboda samoorganizacji i podejmowania inicjatyw jest jedną z podstaw społeczeństwa obywatelskiego.
Cel strategiczny „Silne społeczeństwo obywatelskie”
Warto przyjrzeć się zatem konstrukcji drugiego celu Strategii. Zaproponowane w nim priorytety koncentrują się na stabilności finansowej organizacji, systemie zlecania zadań publicznych, profesjonalizacji, rozwoju organizacji lokalnych i partnerstwie z administracją. Jednak te obszary nie tworzą jeszcze pełnego obrazu tego, co dla mnie oznacza siła społeczeństwa obywatelskiego. Brakuje mi mocniejszego uwzględnienia różnorodności modeli działania organizacji.
Uznania, że nie wszystkie organizacje społeczne muszą rozwijać się w kierunku profesjonalizacji, rozbudowy struktur czy realizacji zadań publicznych.
Wolność zrzeszania się jest zagwarantowana w Konstytucji RP. Organizacje są wyrazem prawa obywateli do wspólnego działania i samodzielnego określania jego celów. Strategia powinna mocniej uwzględniać tę perspektywę w tym celu.
Silne społeczeństwo obywatelskie to nie tylko stabilne i profesjonalne organizacje zdolne do współpracy z administracją, ale także różnorodne środowiska, które mogą realizować własne misje, reprezentować interesy społeczne i zabierać głos również wtedy, gdy ich działania nie wpisują się w aktualne plany czy oczekiwania instytucji publicznych.
Wzmacnianie lokalnych wspólnot i infrastruktury wsparcia
Ciekawe jest też to, że w projekcie strategii tak mocno wybrzmiewa kwestia infrastruktury i miejsc aktywności. Mam dużą wątpliwość, czy to dostęp do miejsc jest dziś największym wyzwaniem dla rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Coraz częściej problemem nie jest brak świetlicy czy sali, ale to, jak zachęcić ludzi do wspólnego działania i budowania relacji. Znam mnóstwo pięknych, a opustoszałych miejsc. Tworzenie kolejnych tylko po to by zorganizować tam kila wydarzeń, spotkań w roku mija się z celem.
Mam też wrażenie, że w myśleniu o lokalnej aktywności zbyt mocno koncentrujemy się na obszarach wiejskich i małych miejscowościach, a za mało uwagi poświęcamy miastom. Tymczasem tam również istnieją problemy z budowaniem więzi sąsiedzkich, angażowaniem mieszkańców i tworzeniem wspólnot. W dużych miastach, gdzie ludzie często żyją obok siebie, ale się nie znają, animacja lokalna i wspieranie oddolnych inicjatyw są równie potrzebne.
Potrzebujemy animacji, lokalnych liderów i organizacji, które potrafią uruchamiać aktywność mieszkańców. Dlatego ważna jest również rola organizacji infrastrukturalnych, lokalnych centrów wsparcia, ośrodków doradczych i animacyjnych. Administracja publiczna nie zastąpi ich w codziennej pracy z organizacjami. Warto wyraźniej uwzględnić ich rolę i stworzyć warunki do powierzania im zadań związanych z rozwojem lokalnego sektora obywatelskiego. Bez takiego zaplecza trudno oczekiwać, że małe organizacje i grupy mieszkańców będą rozwijać swoją aktywność, budować kompetencje i skutecznie odpowiadać na lokalne potrzeby.
Kreowanie nowych obszarów współpracy samorządów z organizacjami społecznymi
W projekcie brakuje mi wyraźnego postulatu mobilizowania samorządów do kompleksowego planowania zadań i usług społecznych we współpracy z organizacjami pozarządowymi.
Od lat ta współpraca koncentruje się na tych samych zadaniach i sprawdzonych schematach. Tymczasem zmieniają się potrzeby mieszkańców, rozwijają się Centra Usług Społecznych, pojawiają się nowe zadania i usługi społeczne.
Potrzebujemy zachęcania samorządów do aktywnego rozpoznawania lokalnych potrzeb i szukania nowych możliwości współpracy z organizacjami pozarządowymi. Organizacje powinny być włączane nie tylko w realizację zadań, ale również w rozpoznawanie potrzeb, projektowanie usług i planowanie sposobów ich realizacji.
Ważne jest także tworzenie warunków do rozwijania przez lokalne organizacje kompetencji i specjalizacji odpowiadających na potrzeby lokalnych wspólnot.
Obecnie mam wrażenie, że w wielu gminach sektor pozarządowy i samorząd działają nie razem, ale obok siebie.
Nie wystarczy więc doskonalić samego mechanizmu zlecania zadań publicznych. Potrzebne jest szersze spojrzenie na to, jakie potrzeby mają mieszkańcy, jakie usługi powinny być rozwijane i w jaki sposób organizacje mogą współtworzyć lokalne rozwiązania i przygotować się do wdrażania.
Strategia dla całego społeczeństwa obywatelskiego
Nie chcę umniejszać znaczenia profesjonalizacji, stabilności czy współpracy z administracją. Są potrzebne i powinny być rozwijane. Chodzi jednak o to, żeby Strategia Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego rzeczywiście obejmowała cały sektor obywatelski, jego różnorodność, niezależność i różne sposoby działania.
Silne społeczeństwo obywatelskie to nie tylko silne organizacje. To przede wszystkim aktywni obywatele, którzy mają przestrzeń, zasoby i swobodę, żeby działać na własnych zasadach.
Dlatego warto rozmawiać o tym, czy projektowana Strategia rzeczywiście daje miejsce wszystkim tym, którzy tworzą społeczeństwo obywatelskie, czyli dużym i małym organizacjom, lokalnym stowarzyszeniom, grupom nieformalnym, liderom i ludziom, którzy po prostu chcą coś wspólnie zrobić.
Konsultacje projektu Ramowej koncepcji Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego trwają do 24 listopada 2026 r. To dobry moment, żeby zabrać głos i zgłosić swoje uwagi. Zachęcam do lektury dokumentu i udziału w konsultacjach.
Dorota Surma – od 2005 roku związana z sektorem pozarządowym, członkini Zarządu Stowarzyszenia Centrum PISOP, dyrektorka finansowa, trenerka.
Źródło: Centrum Promocji i Rozwoju Inicjatyw Obywatelskich "PISOP"
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP