Publicystyka - ngo.pl

Jedną z cech organizacji pozarządowych, które podejmują dialog z administracją, w szczególności z administracją centralną, jest cierpliwość. Bez niej trudno byłoby im nie popaść w zniechęcenie i apatię, bo postulaty organizacji społecznych dość wolno docierają do władz, a jeszcze wolniej są przez nie wdrażane.

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego z pewnością jest jednym z tych dokumentów, na które czekamy wyjątkowo długo. Cieszy więc, że nabiera kształtu. Jak nabiera? Na to właśnie chciałbym zwrócić uwagę, bo uważam, że sposób wypracowywania ważnych dla organizacji społecznych i społeczeństwa obywatelskiego rozwiązań, atmosfera i charakter dyskusji nad nimi jest równie ważny, jak sama finalna treść tych rozwiązań.

Ale zacznijmy od samej Strategii. Od przedstawicieli organizacji pozarządowych słyszę, że nie jest to zła propozycja. Akceptują jej ogólność – na tym etapie wydaje się zrozumiała: dostaliśmy „ramową koncepcję”, a nie gotową Strategię. Jest to więc punkt wyjścia, który należy rozwinąć.

Wskazane priorytety i cele nie budzą wątpliwości. Cieszą takie sformułowania, jak np. użyte w opisie pierwszego celu strategii.

Szczególne znaczenie ma tu wspieranie samoorganizacji społecznej i wszelkich inicjatyw obywatelskich, rozwój lokalnej infrastruktury sprzyjającej aktywności obywatelskiej i umożliwiającej mieszkańcom wspólne działanie oraz współdecydowanie o sprawach publicznych.
(str. 6)

Dalej dokument podkreśla znaczenie „form organizacyjnych”, czyli „organizacji społeczeństwa obywatelskiego”, będących „kluczowym mechanizmem zaangażowania obywateli”. Proponuje się tu interwencję, która polega na wzmocnieniu instytucjonalnym organizacji.

Zwracają uwagę fragmenty dokumentu, które mówią o „podnoszenie poziomu zaufania społecznego i spójności społecznej”, „wzmacnianiu więzi społecznych”, „budowie relacji opartych na wzajemnym szacunku”. To wartości, które chyba rzadko pojawiają się w takich opracowaniach, a dla społeczeństwa obywatelskiego rzeczywiście mają podstawowe znaczenie. 

Ale koncepcja powtarza też postulaty, które każda osoba aktywna w III sektorze wyrecytuje z pamięci wyrwana ze snu o 2 nad ranem. Przykładowo: „Budowanie stabilności finansowej organizacji i wspieranie dywersyfikacji źródeł ich finansowania” czy „Rozwój nowoczesnego systemu zlecania zadań wymaga[jący] większego zaufania do organizacji społeczeństwa obywatelskiego, uproszczenia procedur (…)”.

W ramowej koncepcji wskazuję się jako jeden z priorytetów „Rozwój obywatelskiego dialogu, partycypacji i nowych form aktywności obywatelskiej”. Skoro władze chcą rozwijać dialog to znaczy, że uważają społeczeństwo obywatelskie i jego przedstawicielstwa za wartościowych partnerów tego dialogu. Czy partnersko zostaliśmy potraktowani również w przypadku samego procesu powstawania Strategii? Tu mam najwięcej wątpliwości.

W maju i czerwcu mogliśmy brać udział w prekonsultacjach strategii. Zbierano opinie organizacji pozarządowych w internetowej ankiecie. Nie było wtedy jeszcze nawet zarysu strategii, nie było też diagnozy, którą dopiero planowano przeprowadzić. Opiniodawcy odnosili się jedynie do 4 obszarów rozwoju społeczeństwa obywatelskiego opisanych w projekcie Strategii Rozwoju Polski 2035. Mogli też zaproponować dodatkowe obszary.

Jak dowiedzieliśmy się po kilku miesiącach spłynęło ok. 200 opinii. Ponoć zostały wykorzystane przy tworzeniu ramowej koncepcji. Jak? Tego nie wiadomo. Domyślam się, że organizacje zgłaszały konkretne pomysły. Być może odłożono je na później, bo pierwsza wersja dokumentu jest przecież ogólna. A może jednak zostały one przetworzone i da się je odnaleźć w koncepcji? 

Dziś jesteśmy w trakcie konsultacji. Mamy już dokument, który należy zaopiniować i – jak wyraźnie wskazują autorzy – poszerzyć i skonkretyzować. Takich propozycji oczekuje Departament Społeczeństwa Obywatelskiego. Domyślam się, że znaczna część podmiotów, które zechcą przysłać swoje opinie będzie bazować na tym co już dało. 

Nie dostaliśmy informacji zwrotnej, w ogóle żadnej informacji o tym, w którą stronę szły propozycje z wcześniejszego etapu, które mają jeszcze szanse na uwzględnienie i tylko na dziś nie znalazły się w koncepcji, bo to jeszcze nie czas. Departament zapowiada, że czekają nas jeszcze kolejne konsultacje – już nie ramowej koncepcji, ale samej Strategii. Czy tu znów będziemy mielić pomysły z dwóch pierwszych etapów, przy braku responsywności i prawdziwego partnerskiego dialogu, w którym komunikat odnoszący się do tego, co mówi partner jest podstawą?

Opinie organizacji pozarządowych, informacje z ministerstw oraz diagnoza. Prawdopodobnie bardzo obszerny zbiór informacji, który posłużył do wypracowania dzisiejszej propozycji. Czy mamy do niego dostęp? Otóż nie.

Dyrektor Departamentu Społeczeństwa Obywatelskiego (DOB) tłumaczy, że zbierając ankiety nie pozyskano zgód, a diagnozę można dostać w trybie dostępu do informacji publicznej. O materiał pozyskany od resortów chyba nikt nie spytał ale nie spodziewam się, żeby był łatwy do wyciągnięcia. 

Można wykazać zrozumienie i założyć, że rzeczywiście nie jest proste – zarówno formalnie, jak i technicznie – pokazanie tego wszystkiego, co buduje Strategię, ale ja powiem szczerze: widzę tu głównie złą wolę. Ale nie do końca ją rozumiem. Czego obawiają się autorzy ramowej koncepcji, że tak bardzo chcą utrudnić dostęp do roboczych dokumentów? Nie sądzę, żeby szli pod prąd, rozmijali się z diagnozą, lekceważyli istotne wskazówki – nie wskazuje na to sam kształt propozycji, który dostaliśmy na początku listopada. Więc dlaczego? 

Ramowa koncepcja mówi o budowaniu zaufania między społeczeństwem obywatelskim i administracją. Administracja prosi o informację. Otrzymuje ją od różnych podmiotów, choć wcale nie są one zobowiązane do udzielenia tych informacji. Potem te same podmioty proszą o tę informację – o pokazanie, co udało się zebrać. Są ciekawe i jest to dla nich istotna wskazówka na dalszych etapach dialogu. I dostają sygnał: nie da się, może kiedyś… Jak to wpływa na budowanie zaufania?

Przeglądając zaproponowany dokument mam poczucie jakbym gdzieś to już wszystko czytał albo przynajmniej o tym słyszał. Koncepcja sprawia wrażenie zbioru działań, których elementy pojawiają się już teraz w różnych miejscach, nie weszły może jeszcze w pełni w krwioobieg III sektora, ale też nie są mu obce. Może właśnie z tego powodu tak trudno jest przygotowanej propozycji coś zarzucić? Po prostu dobrze oddaje trendy i kierunki, w ramach których dziś funkcjonujemy, po części z powodów obiektywnych, a po części podążając za koncepcjami proponowanymi przez same organizacje. 

Samo ten fakt nie jest wadą koncepcji. Ale spodziewałbym się, że znajdę w niej coś więcej. Coś znaczącego, odświeżającego i potwierdzającego wagę przygotowywanego dokumentu. Strategia nie powinna być (tylko) inwentarzem rzeczy, które już się dzieją, albo prawie na pewno się wydarzą, bo muszą, bo wszyscy tego oczekują. Wizja musi zostać wsparta elementami, które przekonują, że jej realizacją jest możliwa. Musi przekonać, że proponuje prawdziwą zmianę. To nie program współpracy, gdzie po prostu układamy, co będziemy robić w perspektywie roku czy trzech lat. Strategia nie może być zachowawcza, nijaka.

Może jestem tu nieco zbyt surowy wobec autorów przygotowanej propozycji, ale żeby zobrazować, czego mi brakuje w koncepcji zaproponuję dwa wątki: jeden dotyczący finansowania, a drugi odporności.  

Dokument porusza kwestię finansowania działań strategii, ale nie projektuje tu niczego nowego. Strategia miałaby być finansowana z tych samych źródeł, co obecne działania.

Finansowanie realizacji Strategii opierać się będzie na modelu mieszanym, uwzględniającym budżet państwa, Fundusz Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, budżety jednostek samorządu terytorialnego oraz środki różnych funduszy celowych. Przewidziany jest również udział funduszy Unii Europejskiej oraz środki z programów Unii Europejskiej obejmujących działania w obszarze społeczeństwa obywatelskiego.
(str. 21)

Czy to wystarczy? Być może, ale brak tu wyraźnego sygnału, że rozwój społeczeństwa obywatelskiego będzie bardziej intensywny niż dziś. Rozumiem ostrożność autorów. Trudno jest na tym etapie deklarować, że znajdą się nowe, większe środki. Ale warto choćby zasygnalizować, że jakieś starania będą podjęte, że obecny poziom finansowania nie jest satysfakcjonujący.

Oczekiwałbym np. wyraźnego zamiaru wzmocnienia Narodowego Instytutu Wolności. Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego – ta nazwa w kontekście tematu strategii zobowiązuje. NIW z obecnym budżetem to jedno z wielu źródeł finansowania aktywności obywatelskiej. Wcale nie największe. Daleko mu do „Centrum” – jest nim raczej „geograficznie”. I nie chodzi o zapewnienie Instytutowi dodatkowych kilkunastu czy kilkudziesięciu milionów na Moc Małych Społeczności czy inne programy. Nie chodzi o utrzymanie czy lekki wzrost poziomu finansowania. Budżet NIW-CRSO powinien być co najmniej kilka razy większy. Nie trzeba dziś rozpisywać się, jak dojść do tego poziomu, ale w strategii powinno się zarysować taki zamiar. Dać sygnał.

Drugi obszar to odporność. Odporność pojawia się już w pierwszym akapicie ramowej koncepcji. W dalszej części dokumentu przeczytamy m.in.:

Odporność społeczna w znacznym stopniu zależy od zdolności obywateli i ich organizacji do współpracy z instytucjami publicznymi w sytuacjach zagrożeń i kryzysów. [i dalej] Budowanie odporności wymaga zatem rozwijania współpracy pomiędzy organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, mieszkańcami, samorządami oraz służbami odpowiedzialnymi za ochronę ludności i zarządzanie kryzysowe. 
(str. 17-18)

To diagnoza ze strategii. Niepełna. Odporność zależy przede wszystkim od zdolności obywateli do współpracy między sobą. Od ich wzajemnego zaufania i nawiązanych wcześniej relacji. To jest pierwotna potrzeba i filar społeczeństwa obywatelskiego. Społeczeństwo buduje odporność. Budowanie odporności nie powiedzie się jeśli wcześniej nie zbuduje się, nie wzmocni, nie utrwali postaw obywatelskich i relacji. To właśnie robią organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Nie jest więc kluczem dopuszczenie ich do systemu i zachęcenie do jego budowania. Kluczem jest samo wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego. A to wymaga zmiany paradygmatu. Dziś ramowa koncepcja proponuje zbudować odporność bez zbudowania filaru, fundamentu. Trzeba zacząć od podstawy, a nie próbować kłaść dach, nie wznosząc ścian.

Życzę autorom strategii sukcesu. Ale przede wszystkim w wytyczaniu szlaku do dobrej, szczerej dyskusji z trzecim sektorem. Taką dyskusję coraz lepiej prowadzi Narodowy Instytut Wolności (mam na myśli równoległe, prowadzone w zupełnie innej metodologii prace nad strategią dotyczącą filantropii), zalążki dobrej dyskusji pojawiają się również w innych miejscach. Niestety nie udaje się to jak na razie centralnej instytucji, która w rządzie zawiaduje dialogiem z organizacjami i społeczeństwem obywatelskim. 

Prace nad strategią prowadzone przez Departament Społeczeństwa Obywatelskiego nie pielęgnują partnerstwa, nie są wystarczająco transparentne, usztywniają dialog, zamiast go rozwijać. Ale to może się zmienić, bo przed nami kolejne etapy i chyba dobry plan. Widzę jeszcze szansę na prawdziwy dialog i trzymam za niego kciuki. Strategia nie powinna powstawać – nie może powstać! – w innej atmosferze. Wypracowanie jej w realnym, wyraźnie odczuwalnym partnerstwie, uznam za największy sukces.