Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych ocenia Strategię Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego
Jak i czy władza ma rozwijać społeczeństwo obywatelskie? Rozwój społeczeństwa obywatelskiego nie jest i nie może być zadaniem rządu ani administracji centralnej. Prezentujemy opinię OFOP do Ramowej Koncepcji Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.
Poniżej przytaczamy w całości opinię Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych (OFOP), która zostanie złożona w konsultacjach Ramowej koncepcji Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Zachęcamy do zapoznania się z uwagami i argumentami Federacji.
Przygotowana opinia może stanowić inspirację do stanowisk innych organizacji pozarządowych. Konsultacje Ramowej koncepcji trwają do 24 listopada 2026 roku. To ostatni moment, żeby zabrać głos w tej bardzo istotnej dla III sektora sprawie.
zobacz: Konsultacje społeczne „Ramowej koncepcji Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego”
Opinia Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych (OFOP) do Ramowej Koncepcji Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego
1. Proces i tryb prac nad Strategią
Przedłożona do konsultacji „Ramowa koncepcja Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego” formułuje założenie, że przygotowanie dokumentu strategicznego stanowi inicjatywę państwową zmierzającą do wyznaczenia i zaplanowania długofalowych kierunków działań na rzecz rozwoju aktywności obywatelskiej, wzmacniania organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz budowania odporności wspólnot lokalnych i państwa. W ocenie Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych tak sformułowany punkt wyjścia obarczony jest błędem ustrojowym. Rozwój społeczeństwa obywatelskiego nie jest i nie może być zadaniem rządu ani administracji centralnej. Rolą demokratycznego państwa w obszarze obywatelskim pozostaje tworzenie stabilnych i bezpiecznych warunków – przede wszystkim prawnych, finansowych i instytucjonalnych – które umożliwiają obywatelom i mieszkańcom Polski niebędącym polskimi obywatelami wolne, autonomiczne i niezależne od władzy publicznej samoorganizowanie się oraz działanie. Państwo powinno także określać zasady, formy i możliwości współpracy państwa z tak rozumianym społeczeństwem obywatelskim.
Projektowanie Strategii z perspektywy centralnej administracji państwowej niesie za sobą bezpośrednie zagrożenie upaństwowienia sektora pozarządowego. Nadmierne uzależnienie organizacji od celów wyznaczanych przez władzę publiczną grozi podziałem środowiska na podmioty ściśle współpracujące z agendami rządowymi oraz organizacje niezależne, co w konsekwencji prowadzić może do segmentacji sektora, a nawet próby wyodrębnienia wąskiej grupy uprzywilejowanych organizacji i rozgrywania ich przeciwko reszcie środowiska pozarządowego.
Tryb pracy nad Strategią budzi nasz zasadniczy sprzeciw proceduralny i merytoryczny. Proces ten nie jest prowadzony w formule rzeczywistego partnerstwa z organizacjami społecznymi. Zamiast otwartej debaty organizacjom pozarządowym zaoferowano schemat zbierania rozproszonych wniosków za pomocą ankiety. Taka metoda pracy nad Strategią stwarza wysokie ryzyko arbitralnego wyboru przez administrację jedynie tych postulatów, które wpisują się w uprzednio przyjętą koncepcję rządową (która na etapie zbierania postulatów od organizacji nie była znana), przy jednoczesnym zignorowaniu głosów krytycznych.
Nasz sprzeciw budzi także asymetria polegająca na tym, że administracja rządowa wymaga od organizacji społecznych bezpłatnego przygotowywania szczegółowych diagnoz i wniosków w ramach sztywnych formularzy. Równolegle Departament Społeczeństwa Obywatelskiego KPRM zleca podmiotom komercyjnym odpłatne sporządzenie diagnozy sytuacji społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. Ponadto dotychczasowy przebieg prac nie doprowadził do zbiorczego upublicznienia głosów środowiska ani do przedstawienia ustrukturyzowanych wyników konsultacji, co narusza elementarne zasady przejrzystości dialogu obywatelskiego.
2. Istota strategii rządowej
Przedstawiona koncepcja nie wskazuje podstawowych wartości, które wyznaczałyby kierunek działań strategicznych państwa w zakresie objętym Strategią, takich jak demokracja, społeczeństwo obywatelskie, solidarność czy odpowiedzialność za wspólnotę. Aktywność obywatelską traktuje w dużej mierze instrumentalnie – nie jako wartość samoistną i fundament ustroju demokratycznego, lecz jako środek do realizacji zadań państwa i wzmacniania jego struktur. Dokument skupia się na określaniu, co obywatele i ich organizacje powinny robić na rzecz państwa, pomijając kluczowe pytanie: co rząd zobowiązany jest uczynić, aby zagwarantować pełną swobodę aktywności społecznej niezależnej od administracji publicznej czy presji rynku, aktywności nastawionej na budowanie dobra wspólnego i troskę o wspólnotę wszystkich obywateli i mieszkańców Polski.
Rządowy dokument strategiczny musi przewidywać gotowość państwa na kryzysy instytucjonalne, w tym potencjalną próbę naruszenia zasad praworządności czy rozwój rządów autorytarnych. Strategia powinna zawierać twarde gwarancje prawne chroniące organizacje obywatelskie przed arbitralną ingerencją władzy publicznej, zapewniając im trwałą zdolność do obrony praw obywateli oraz kontroli działań państwa. Redukcja roli organizacji pozarządowych do lokalnych realizatorów zadań socjalnych lub pomocniczych służb w sytuacjach kryzysowych jest rażącym zawężeniem misji trzeciego sektora.
Wizja i misja strategii rządowej powinny zostać zdefiniowane w sposób wynikowy. Prawidłowo skonstruowany dokument powinien zmierzać do osiągnięcia pożądanego stanu demokratycznego państwa prawa, którego niezależne społeczeństwo obywatelskie stanowi fundament. Poniższa tabela zestawia obecne, wadliwe ujęcie koncepcji rządowej z postulowanym przez nas podejściem ustrojowym.
Porównanie podejścia rządowego i postulowanego modelu ustrojowego
| Obszar analizy | Obecne ujęcie w Ramowej Koncepcji | Postulowane podejście |
|---|---|---|
| Rozwój sektora obywatelskiego | Środek do zwiększania sprawności państwa i wykonywania zadań publicznych | Cel sam w sobie; niezbywalny fundament demokratycznego państwa prawa |
| Rola państwa | Organizator, patron i podmiot wyznaczający kierunki aktywności | Gwarant praw, swobód, bezpieczeństwa i sprzyjającego otoczenia prawnego |
| Funkcja organizacji | Wykonawca zlecanych usług społecznych i pomocniczy realizator celów państwa | Autonomiczny podmiot zaspokajający potrzeby społeczne, stojący na straży wartości demokratycznych i kontrolujący władzę, a także uzupełniający bądź wspierający realizację działań państwa oraz gospodarki |
| Odporność społeczna | Mobilizacja wolontariatu na potrzeby zarządzania kryzysowego państwa | Zdolność organizacji do niezależnego działania, do ochrony obywateli, a także do oporu wobec tendencji autorytarnych państwa |
| Zakres podmiotowy | Preferencja dla małych, lokalnych organizacji wykonawczych | Pełen przekrój: od grup nieformalnych, przez organizacje lokalne, regionalne i globalne, strażników praw, po federacje i media obywatelskie |
3. Wady formalne i strukturalne Ramowej koncepcji
Ramowa koncepcja charakteryzuje się nadmiernym poziomem ogólności oraz brakiem kluczowych elementów pozwalających na rzetelną ocenę dokumentu.
- Diagnoza stanu wyjściowego: Dokument formułuje uogólnione tezy o niskim kapitale społecznym czy niestabilności finansowej, nie przedstawiając wskaźników bazowych, merytorycznej oceny dotychczasowych polityk państwa wobec sektora pozarządowego ani diagnozy dotyczącej kondycji sektora. Nie przedstawia też źródeł przyjętych założeń ani logiki planowanych interwencji.
- Ramy czasowe: Koncepcja używa pojęcia „długofalowego planowania”, nie określając przedziału lat obowiązywania Strategii ani etapów jej wdrażania.
- Finansowanie: Dokument deklaruje mieszany model finansowania, ale nie podaje szacunkowych kosztów realizacji interwencji, nie rezerwuje środków w Wieloletnim Planie Finansowym Państwa ani nie określa skutków dla sektora finansów publicznych.
- Podstawa prawna: Nie wskazano przepisów ustawowych stanowiących formalną podstawę do przyjęcia Strategii przez Radę Ministrów ani jej umocowania w hierarchii dokumentów strategicznych państwa.
- Struktura zarządzania: Wyznaczenie Komitetu do spraw Pożytku Publicznego (z udziałem Rady Działalności Pożytku Publicznego) jako instytucji zarządzającej i koordynującej wdrażanie Strategii jest niewystarczające. Rozwój społeczeństwa obywatelskiego ma charakter przekrojowy i wymaga wiążącego zaangażowania kluczowych resortów. Dotychczasowa praktyka wskazuje na nieskuteczność Komitetu w angażowaniu poszczególnych ministerstw w prace na rzecz tworzenia warunków prawnych do rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. RDPP w obecnym kształcie nie jest reprezentacją sektora a ciałem doradczym wewnątrz rządu.
- Monitorowanie i ewaluacja Strategii: W systemie monitorowania kluczową rolę powinien odgrywać Komitet Monitorujący, niezależny od administracji publicznej, w którego skład powinni wchodzić przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego. Ocena Strategii powinna opierać się na twardych danych, a nie na danych deklaratywnych; powinna również obejmować ocenę skuteczności poszczególnych programów i być prowadzona przez podmioty niezależne od ich wykonawców.
4. Definicja roli organizacji pozarządowych i roli państwa
Współpraca z administracją publiczną jest tylko jednym z wymiarów funkcjonowania trzeciego sektora. Kluczowe funkcje organizacji pozarządowych obejmują zaspokajanie bezpośrednich potrzeb społecznych w miejscach, gdzie państwo nie dociera, artykułowanie interesów grup marginalizowanych, budowanie więzi wspólnotowych oraz sprawowanie funkcji kontrolnych (watchdogowych) wobec instytucji publicznych.
W planowaniu działań państwa na rzecz społeczeństwa obywatelskiego należy wziąć pod uwagę ogromną różnorodność organizacji obywatelskich, w tym takie ich funkcje jak:
- Strażnicy praw i wartości: Prowadzenie działań na rzecz ochrony i przestrzegania praw człowieka, praw konsumenckich (np. w obszarze cyfrowym), praw dziecka, a także ochrony środowiska i innych dóbr wspólnych. Monitorowanie praworządności, patrzenie władzy na ręce, wywieranie presji na rzecz większej przejrzystości, ujawnianie nieprawidłowości (np. w wydatkowaniu środków publicznych).
- Wymiar ponadterytorialny: Organizacje społeczeństwa obywatelskiego prowadzą działania lokalnie, ale także w całym kraju i poza jego granicami, w tym na poziomie globalnym, nie ograniczając się do wąsko rozumianej terytorialności.
- Współpraca międzysektorowa: Budowanie partnerstw sektora społecznego z sektorem prywatnym, środowiskami akademickimi i mediami. Mimo że Strategia ma być dokumentem rządowym, powinna przewidywać również usprawnienia działań międzysektorowych, bez pośrednictwa agend rządowych.
5. Otoczenie prawne
Państwo odpowiada przed obywatelami za tworzenie dobrego, spójnego, bezpiecznego i sprawiedliwego prawa. System regulacyjny dotyczący trzeciego sektora jest obecnie rozproszony w kilkudziesięciu aktach prawnych, skomplikowany i często nieadekwatny do skali działania organizacji. Obowiązujące prawo generuje niepewność i wysokie koszty obsługi organizacji. Uproszczenie przepisów powinno być jednym z podstawowych kierunków Strategii. Państwo powinno też tworzyć i wdrażać przepisy chroniące funkcje rzecznicze i kontrolne organizacji w odniesieniu do działań rządu i samorządów terytorialnych, np. poprzez skuteczne wdrożenie dyrektywy anty-SLAPP, ustawową ochronę sygnalistów, realizację zaleceń zawartych w raporcie Komisji do spraw wyjaśnienia mechanizmów represji wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz działaczy społecznych w latach 2015–2023, a także przeciwdziałanie inwigilacji osób i organizacji społecznych. Organizacje powinny mieć takie prawa jak partie polityczne w kwestii wykorzystywania podpisów zbieranych przez internet oraz nie uznawania za działalność gospodarczą prowadzenia przez organizacje działalności własnej polegającej na sprzedaży przedmiotów symbolizujących organizację czy wydawnictw.
6. Dialog obywatelski
Przygotowując strategię określającą, w jaki sposób administracja rządowa ma wspierać społeczeństwo obywatelskie, administracja powinna wyznaczyć sobie zadanie poprawy jakości dialogu prowadzonego ze społeczeństwem obywatelskim. Dialog ten powinien być ustrukturyzowany, prowadzony z prawdziwie reprezentatywnymi partnerach oraz oparty na rzetelnych i jawnych danych. Powinien być prowadzony w sposób, który realnie włącza obywateli i organizacje obywatelskie we współtworzenie prawa oraz kształtowanie i realizację polityk publicznych w obszarach społecznym i gospodarczym, a także polityk wzmacniających demokrację. Dialog powinien być kontynuowany również na etapie oceny efektów wdrożonych przepisów i polityk. Zwiększanie liczby narzędzi konsultacji społecznych bez uwzględniania głosu społeczeństwa obywatelskiego nie jest dialogiem i de facto prowadzi do osłabiania organizacji. To samo dotyczy rad i zespołów doradczych działających przy administracji. Potrzebne jest realne wzmocnienie ich roli, m.in. poprzez uwzględnianie ich głosu.
Otoczenie prawne i dialog obywatelski zostały określone jako cele Strategii Unii Europejskiej na rzecz społeczeństwa obywatelskiego (przyjętej w 2025 r.), której wdrożenie ma wzmacniać działania zarówno na szczeblu unijnym, jak i krajowym. Strategia kładzie nacisk na ochronę przestrzeni obywatelskiej i tworzenie korzystnych warunków działania społeczeństwa obywatelskiego. Zgodnie z założeniami tego dokumentu konieczna jest poprawa prawno-instytucjonalnych ram finansowania organizacji, zapewnienie bezpiecznej przestrzeni dla obywatelskiego działania w ramach organizacji i grup nieformalnych. Strategia określa też zasady prowadzenia dialogu obywatelskiego, takich jak partnerstwo, przejrzystość, reprezentacja i rozliczalność.
7. Analiza wybranych priorytetów i wskazanie priorytetów nieujętych w ramowej koncepcji
Edukacja obywatelska i zaufanie społeczne
- Edukacja obywatelska musi mieć charakter ustawiczny i obejmować także edukację pozaformalną, artystyczną oraz medialną. Ważnym elementem tożsamościowym dla budowania silnego społeczeństwa obywatelskiego jest także poznanie tradycji samoorganizacji.
- Edukacja formalna powinna być nastawiona na upowszechnianie wartości i zasad, będących fundamentem społeczeństwa obywatelskiego, takich jak: szacunek dla drugiego człowieka, wzajemność, solidarność, subsydiarność.
- Podnoszenie zaufania społecznego wymaga realizacji programów opartych na rzetelnych badaniach naukowych dotyczących takich zjawisk jak polaryzacja społeczna, prowadzenia szkoleń z zakresu przeciwdziałania mowie nienawiści oraz edukacji antydyskryminacyjnej.
- Warunkiem zaufania i spójności społecznej jest umiejętne prowadzenie dialogu opartego na faktach. Należy więc stwarzać warunki do kształtowania i rozwijania w społeczeństwie umiejętności pozyskiwania informacji, krytycznego myślenia oraz prowadzenia dialogu.
Niezależne media obywatelskie i nowe technologie
- Wsparcie dla dziennikarstwa obywatelskiego: Pod pojęciem rozwoju mediów obywatelskich należy rozumieć wspieranie niezależnego dziennikarstwa informacyjnego i śledczego (zgodnie z założeniami Europejskiej Tarczy Demokracji).
- Odpowiedzialne wykorzystanie AI: Nowe technologie i narzędzia sztucznej inteligencji powinny być ostrożnie wdrażane jako wsparcie operacyjne dla organizacji (np. w zakresie usprawniania zarządzania i analizy danych), a nie jako zastępstwo dla budowania relacji międzyludzkich, kompetencji komunikacyjnych i kapitału ludzkiego. Należy też zwrócić szczególną uwagę na budowanie niezależności od technologii dostarczanych przez globalnych gigantów technologicznych.
Rola młodzieży
- Strategia powinna uwzględniać rolę młodych ludzi w organizacjach oraz ich podmiotowość w działaniach zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego. Zaangażowanie młodych ludzi nie może sprowadzać się do wykonywania prostych prac pomocniczych. Młodzież powinna obejmować odpowiedzialne stanowiska decyzyjne i przywódcze.
Członkostwo i wolontariat
- Członkostwo w organizacjach: Niezbędne jest wsparcie członkostwa obywateli
w stowarzyszeniach i innych formach zrzeszania, zarówno na poziomie promocji idei przynależności, współtworzenia i współodpowiedzialności, jak również na poziomie rozwiązań prawnych ułatwiających zrzeszanie się. - Wolontariat systematyczny: Niezwykle istotne jest stałe, systematyczne i dobrowolne angażowanie się obywateli i mieszkańców na rzecz dobra wspólnego. Wśród różnych form wolontariatu uwagi wymaga także wsparcie rozwoju wolontariatu pracowniczego, który m.in. umożliwia współpracę sektora prywatnego i społecznego oraz budowanie więzi między osobami pracującymi w różnych środowiskach.
- Wolontariat kryzysowy: Państwo powinno stwarzać warunki sprzyjające doraźnej mobilizacji społecznej w sytuacjach zagrożeń. Pojęcie „wolontariat kryzysowy” wymaga precyzyjnego zdefiniowania.
Odporność zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego
Federalizacja
Niezbędne jest promowanie i umożliwianie organizacjom zrzeszania się wokół wspólnych celów oraz tworzenia federacji, sieci i konsorcjów. Wspólne mapowanie potrzeb i wspólne działanie mają wartość nie tylko jako „partnerstwa antykryzysowe”, lecz także jako sposób długofalowego budowania siły i odporności organizacji społeczeństwa obywatelskiego.
III sektor jako pracodawca
Wspieranie rozwoju ekonomii społecznej i sektora społecznego powinno być ukierunkowane na usamodzielnianie się organizacji i tworzenie pełnowartościowych miejsc pracy. Wspieranie zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem jest tylko jednym z celów ekonomii społecznej i powinno być pochodną rozwoju gospodarczego całego sektora.
Stabilność finansowa organizacji
- Tworzenie otoczenia prawnego sprzyjającego pozyskiwaniu środków finansowych, darowizn rzeczowych i usług przez organizacje.
- Wsparcie i promowanie współpracy sektora społecznego z sektorem prywatnym.
- Wsparcie filantropii osób prywatnych i firm, w tym ochrona i rozwój zachęt podatkowych dla darczyńców.
- Włączenie w Strategię „Założeń do strategii rozwoju filantropii” przygotowanych przez Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.
Zrównoważona profesjonalizacja
- Ochrona mniejszych podmiotów społecznych przed wymuszaną administracyjnie profesjonalizacją. Gdy blisko połowa polskich organizacji działa w oparciu o pracę społeczną bez stałego personelu i przy minimalnych budżetach, wymuszanie skomplikowanych procedur zarządczych niszczy ich obywatelski i wolontariacki charakter.
- Równocześnie potrzebna jest profesjonalizacja usług społecznych dostarczanych przez tę część organizacji, które takimi usługami się zajmują.
Społeczeństwo obywatelskiego włączające
- Zapewnienie przez państwo warunków prawnych, instytucjonalnych, organizacyjnych i finansowych, aby każda osoba, bez względu na płeć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekonania, poglądy polityczne lub wszelkie inne poglądy, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną, miała możliwość udziału w życiu społecznym i aktywności obywatelskiej.
Źródło: ofop.eu
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP