Publicystyka - ngo.pl

Na przełomie XIX i XX wieku blisko jedna czwarta wszystkich zgonów na ziemiach polskich dotyczyła noworodków. Wysoka śmiertelność zbierała żniwo zwłaszcza wśród dzieci wiejskich, ubogich robotniczych warstw miejskich oraz wśród dzieci nieślubnych. W wielu przypadkach na zgony niemowląt wpływ miał nieprawidłowy dobór pokarmów i niska higiena. Dzieci dokarmiano krowim mlekiem, które często było zanieczyszczone i powodowało groźne zatrucia.

Postępująca na przełomie wieków industrializacja powodowała masowy przypływ ludności do miast. Fabryki potrzebowały taniej siły roboczej. W robotniczych rodzinach matki zazwyczaj zmuszone były do szybkiego powrotu do pracy po porodzie, a z powodu niedożywienia i przepracowania często też nie były w stanie wykarmić dziecka piersią. Dlatego właśnie w dużych, robotniczych miastach działacze i działaczki społeczne, lekarze czy kobiety z wyższych sfer rozpoczęli starania o zapewnienie opieki nad robotniczymi dziećmi i poprawę ich stanu zdrowia.

Opiekę dzienną nad starszymi dziećmi starano się zapewnić, zakładając żłobki i ochronki. Wspieraniem młodych matek i noworodków zająć miały się wyspecjalizowane placówki, podobne do tych, które działały z powodzeniem we Francji i nazywane były "Goutte de lait" ("Kropla mleka").

Jednym z działaczy społecznych, propagujących na ziemiach polskich naturalne karmienie i higienę żywienia niemowląt, był Tadeusz Boy-Żeleński – krytyk literacki i teatralny, pisarz, poeta satyryk, miłośnik kawiarnianego życia i artystycznej cyganerii, ale także i lekarz.

W 1905 roku wydano drukiem jego odczyt "Sztuczne i mieszane żywienie niemowląt a instytucya "Kropli mleka" we Francyi", wygłoszony na posiedzeniu Krakowskiego Towarzystwa Lekarskiego. Autor zachęcał do przeszczepienia na polski grunt francuskich rozwiązań promujących naturalne karmienie i obowiązujących tam rygorów postępowania z mlekiem krowim, używanym do karmienia niemowląt.

Autor satyrycznych tekstów dla kabaretu "Zielony Balonik" poprawę żywienia noworodków traktował najzupełniej poważnie, uważając ją za kluczowy czynnik w walce z wysoką śmiertelnością:

Instytucją skutecznie działającą na rzecz higieny połogu i żywienia noworodków miały być punkty "Kropli mleka", wzorowane na francuskich "Goutte de lait":

Żeleński nie ograniczał się tylko do teoretycznych rozważań. Pracując jako lekarz pediatra w Szpitalu św. Ludwika w Krakowie, zainicjował powstanie krakowskiej "Kropla mleka", której był kierownikiem i gdzie pracował jako doradca lekarski.

Na ziemiach polskich pierwsza "Kropla mleka" powstała w 1904 roku w Łodzi, jako sekcja Łódzkiego Oddziału Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego.

Główne obszary działań, które miały być realizowane w łódzkiej "Kropli mleka", a także w kolejnych tego typu placówkach powstałych na ziemiach polskich, wzorowane były na rozwiązaniach francuskich. Planowano udzielanie matkom wskazówek w zakresie zdrowia i pielęgnowania niemowląt, zachęcanie matek do samodzielnego, naturalnego karmienia oraz dostarczanie odpowiednio przyrządzonego mleka krowiego dla dzieci, które nie były karmione piersią.

Rozprowadzano mleko krowie, które wcześniej badano bakteriologicznie, pasteryzowano i przygotowywano w odpowiednich dla dzieci proporcjach. Mleko pochodziło od krów szczepionych, które były objęte stałą kontrolą weterynaryjną.

Skala potrzeb w robotniczej Łodzi była ogromna. Już w pierwszym roku działalności "Kropla mleka" wydała prawie 142 tysiące dziennych porcji, w kolejnym ponad 187 tysięcy porcji. W latach 1904–1905 dziennie wydawano mleko dla średnio 200–250 dzieci. Po dziesięciu latach działalności liczba dzieci, korzystających każdego dnia z wydawanego mleka, wzrosła do 1100. W okresie najbardziej intensywnych działań mleko wydawano w sześciu lokalizacjach.

Wybuch I wojny światowej spowodował problemy ze zdobywaniem środków finansowych na działalność "Kropli mleka", ale przede wszystkim znacznie utrudnił kupowanie dobrego jakościowo mleka ze sprawdzonych źródeł i transportowanie go do miasta. Za mleko pasteryzowane zaczęto więc pobierać drobną opłatę, mleko niewyjałowione wciąż można było otrzymać bezpłatnie. Gdy mleka brakowało, wydawano kleik z kaszy i cukier.

W czasie wojennej rzeczywistości zarząd łódzkiej "Kropli mleka" starał się na różne sposoby zdobywać mleko. Od Komitetu Polskiego w Vevey w Szwajcarii otrzymał jeden wagon mleka skondensowanego. Od niemieckich władz okupacyjnych kupowano po cenie cła mączkę Nestle'a i wydawano ją jako uzupełnienie mleka. Przez jakiś czas amerykańska Fundacja Rockefellera wspomagała dożywianie łódzkich niemowląt, dostarczając 14 tysięcy puszek mleka skondensowanego miesięcznie.

Działalność łódzkiej "Kropli Mleka", zgodnie z francuskim pierwowzorem, nie ograniczała się jedynie do rozdawnictwa posiłków dla niemowląt. Zachęcano matki do karmienia piersią i propagowano zasady higieny żywienia noworodków. Dzieci były pod stałą opieką lekarzy, którzy dokonywali systematycznych oględzin dziecka, udzielali porad, a w przypadku zachorowań kierowali dzieci do szpitala lub ambulatorium.

"Kropla mleka" postrzegana była nader pozytywnie, dlatego mogła liczyć na wsparcie finansowe z różnych źródeł. Inicjatywa dofinansowywana była przez Magistrat m. Łodzi, oddolne inicjatywy społeczne (takie jak Główny Komitet Obywatelski, Komitet Obywatelski Niesienia Pomocy Biednym, Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich, Komitet Tanich i Bezpłatnych Kuchni), Łódzką Gminę Żydowska, łódzkie fabryki, banki, towarzystwa ubezpieczeniowe i kredytowe, redakcje czasopism oraz licznych mieszkańców Łodzi.

W 1931 r. instytucja przekształciła się w Towarzystwo Opieki nad Matką i Dzieckiem "Kropla Mleka" w Łodzi, które działało do wybuchu II wojny światowej.

"Kropla mleka" w Łodzi była pierwszą i wzorcową tego typu inicjatywą na ziemiach polskich. Podobne powstawały także w innych miastach. W 1904 roku stacje "Kropli Mleka" powstały w Warszawie, Kaliszu i Radomiu. Rok później w Lublinie, a potem w Płocku, Piotrkowie, Dąbrowie, Zamościu i innych miastach.

Pierwsza warszawska "Kropla mleka" powstała przy Instytucie Higieny Dziecięcej im. Lenvala w 1904 roku, założonym i wybudowanym przez Polskie Towarzystwo Higieniczne. Wyjałowione mleko sprzedawano w buteleczkach po 1,5 kopiejki za 100–200 gramów. W pierwszym roku działalności wydano ponad 33 tysięcy porcji, w kolejnych latach – kilkakrotnie więcej.

Przeczytaj też: Społeczny wehikuł czasu: Polskie Towarzystwo Higieniczne w walce o zdrowie powszechne [FOTO]

Z kolei w 1914 roku powstało Towarzystwo "Kropla mleka m. Warszawy", o czym z entuzjazmem informowała warszawska prasa:

Towarzystwo otworzyło ognisko przy Nowym Świecie. Jak potrzebna była ta instytucja filantropijna, niech świadczą podawane w prasie cyfry:

Działalność ogniska oceniano bardzo pozytywnie:

Kolejna warszawska "Kropla mleka" rozpoczęła działalność w 1934 roku. Powołane zostało do życia Towarzystwo Opieki nad Niemowlętami Wyznania Mojżeszowego "Kropla Mleka", którego celem było niesienie pomocy matkom w opiece nad niemowlętami i zaopatrywanie matek w mleko, przetwory mleczne, lekarstwa i tran.

W czasie okupacji w getcie warszawskim, pomimo ogromnych braków żywnościowych, działały dwie stacje "Kropli Mleka".

Mimo stosunkowo ograniczonego działania, "Krople mleka" odegrały ważną rolę w popularyzacji racjonalnego żywienia niemowląt, pomogły wielu ubogim rodzinom i samotnym matkom. Ograniczały w dużych, robotniczych miastach zjawisko ubóstwa i marginalizacji społecznej. Działania większości z nich przerwała II wojna światowa. Po jej zakończeniu "Krople mleka" nie wznowiły działalności.

^{1, 2} Żeleński Tadeusz "Sztuczne i mieszane żywienie niemowląt a instytucya "Kropli mleka" we Francyi", Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 1905 r., w zbiorach Biblioteki Narodowej

^{3, 4, 5} Świat: pismo tygodniowe ilustrowane, 09-07-1916, w zbiorach Mazowieckiej Biblioteki Cyfrowej