Publicystyka - ngo.pl

Przygotowana w długim procesie do 2015 roku Mapa została podzielona na pięć priorytetów. Te z kolei zostały podzielone na obszary (po trzy na każdy priorytet). Dopiero w poszczególnych obszarach wyznaczone zostały kierunki działań. Ten układ pozwala lepiej zrozumieć istotę propozycji kierunku budowania Polski silnej społeczeństwem obywatelskim. Choć – warto to podkreślić – układ ten budowany był w dyskusjach lokalnych, od dołu. Formułowano postulaty (oczekiwania) organizacji, które następnie zostały zebrane w kierunki działań, co stało się dopiero podstawą kategoryzacji na obszary i priorytety. Poniżej fragmenty Mapy dostosowane do formy tego artykułu.

Skoro najważniejszy jest obywatel, to pierwszy priorytet stanowi edukacja obywatelska. Bez świadomych (wiedza), zaradnych (umiejętności) i współodpowiedzialnych (postawy) obywateli nie ma społeczeństwa obywatelskiego, partycypacji ani organizacji pozarządowych. Niezależnie od swojej
podstawowej misji organizacje powinny brać pod uwagę swoją rolę edukacyjną i socjalizującą, a zatem:

• po pierwsze, obywatele chcący działać społecznie nie zawsze chcą lub mogą zakładać organizację. Jednak te już istniejące powinny stać się dla nich wzorem dobrego działania, powinny też tworzyć przestrzeń dla wsparcia działań pojedynczych obywateli i inicjatyw nieformalnych;
• po drugie, działalność w organizacjach może być najpełniejszą formą praktykowania postaw społecznych. To w nich obywatele, ale i przyszli działacze samorządowi, politycy, mężowie stanu powinni od podstaw uczyć się służby społecznej i obywatelskiej odpowiedzialności;
• po trzecie, część odpowiedzialności za edukację obywatelską spoczywa na publicznej oświacie, co nie zwalnia organizacji z kontrolowania, wspomagania oraz – w razie konieczności – uzupełniania tych działań w ramach edukacji nieformalnej i ustawicznej.

Tak oto organizacje powinny stać się szkołą praktykowania obywatelskości, codziennego zaangażowania, wolontariatu. Chodzi zarówno o chęć działania, jak i potrzebną wiedzę i umiejętności. Dlatego powinny działać na rzecz swojej lokalnej, samorządowej wspólnoty, zaspokajać potrzeby i rozwiązywać problemy poprzez świadczenie usług, ale także artykułować i reprezentować interesy i wartości – czy to swoje, czy obywateli – poprzez działania rzecznicze.

Priorytet dotyczący edukacji obywatelskiej można by przedstawić w formie takich obszarów i kierunków działań.

UWAGA! Priorytet I jest podstawą działań obywatelskich, a więc dotyczy wszystkich niezależnie od prowadzonej działalności.

Jednym z podstawowych zadań organizacji jest działanie na rzecz swoich członków oraz podnoszenie jakości życia współobywateli poprzez świadczenie im usług. By to zadanie realizować coraz lepiej, obywatele i ich organizacje powinni:

• po pierwsze, dbać o jakość świadczonych usług. Wciąż jeszcze dominujące, również w świecie zamówień publicznych, podejście rynkowe skoncentrowane jest na cenie usługi. Jednak organizacje powinny dbać przede wszystkim o to, by świadczone przez nie usługi rzeczywiście
  rozwiązywały problemy i odpowiadały na społeczne potrzeby. Usługi nieprawidłowo realizowane przynoszą często więcej szkody niż pożytku (np. jedynie chwilowe zatrudnienie osoby wykluczonej może ją zniechęcić do kolejnych starań). Usługi powinny odpowiadać na rzeczywiste potrzeby osób, którym organizacje służą i pomagają. Rzeczywiste potrzeby oznaczają nie tylko zgodność z obiektywnymi warunkami (rzetelne badania, ogólne normy), ale także z poczuciem samych zainteresowanych (empowerment i konieczność edukacji);
• po drugie, organizacje pozarządowe mogą konkurować z administracją i biznesem nie tylko jakością świadczonych usług, ale także poprzez zadbanie, by były one ogólnodostępne i dostosowane do indywidualnych potrzeb. Administracja i biznes często nie chcą i nie mogą zaspokajać potrzeb różnych grup mniejszościowych, defaworyzowanych lub posiadających specyficzne potrzeby. Organizacje powinny starać się te luki wypełniać;
• po trzecie, organizacje powinny jednoznacznie opowiedzieć się po stronie zasady pomocniczości, dającej im pierwszeństwo przed świadczącymi takie same usługi instytucjami wyższego rzędu. Na organizacje zasada pomocniczości nakłada obowiązek działania na rzecz samopomocy i uniezależniania się podopiecznych od pomocy z zewnątrz.

Priorytet II można by przedstawić w formie takich obszarów i kierunków działań.

Rzecznictwo na rzecz interesów grupowych, grup zagrożonych marginalizacją i dobra wspólnego (w tym także ochrony zabytków czy praw zwierząt) to kolejna ważna funkcja pełniona przez organizacje. Aby w tym zakresie uzyskać należne sobie miejsce w systemie społeczno-politycznym, organizacje
powinny:

• po pierwsze, jako eksperci w swoich dziedzinach brać czynny udział w tworzeniu rozwiązań prawnych i przygotowywaniu polityk publicznych (to inna rola niż reprezentowanie własnych członków czy bycie strażnikiem procesu). Organizacje mogą i powinny (szczególnie w sytuacji, gdy takiej funkcji nie wypełniają media, w tym media publiczne) być inicjatorem i strażnikiem poważnej debaty publicznej, w której definiowane są zarówno interesy poszczególnych grup, jak i dobro wspólne, oraz istnieje możliwość otwartego poszukiwania rozwiązań opartych na konsensusie, kompromisie lub procedurach demokratycznych;
• po drugie, powinny być ważnym elementem kontroli publicznej, pilnując – w imieniu obywateli –przestrzegania ich praw i interesów, oraz umożliwiać niezależne od administracji rozumienie dobra wspólnego i zabieganie o nie;
• po trzecie, w imieniu obywateli i ich grup korzystać (w ramach prawa i dobrze rozumianego dobra wspólnego) z prawa zabiegania o partykularne interesy. Organizacje mają też obowiązek występować w interesie tych, którzy sami nie są w stanie o swój interes dostatecznie zadbać (dzieci, osoby starsze, przyszłe pokolenia, zwierzęta itp.).

Priorytet III można by przedstawić w formie takich obszarów i kierunków działań.

Samorząd to wspólnota mieszkańców, a nie struktura biurokratyczna. Dlatego powinien nie tylko formalnie (poprzez wybory), ale także realnie włączać mieszkańców w życie publiczne i podejmowanie decyzji. W takiej wspólnocie organizacje powinny:

• po pierwsze, stać się ważnym elementem życia wspólnotowego poprzez zakorzenienie w życiu codziennym społeczności, angażując obywateli w swoje działania, odpowiadając na rzeczywiste lokalne potrzeby;
• po drugie, działać na rzecz integracji wspólnoty lokalnej i aktywizacji mieszkańców. Wspólnota potrzebuje wielu organizacji, które odpowiadałyby na różne potrzeby społeczne;
• po trzecie, działać na rzecz rozbudzania i podtrzymywania powszechnej troski o dobro wspólne, szczególnie zaś o równowagę rozwoju, która zapewni nie tylko godne warunki egzystencji, ale także odpowiednią jakość życia przyszłym pokoleniom.

Skuteczna aktywność obywatelska powinna opierać się na pewnej równowadze między wspólnotą a zrzeszeniem, między tym, co korporacyjne (obowiązkowe), a tym, co dobrowolne, między umową społeczną a indywidualną inicjatywą. Zbiurokratyzowany samorząd w Polsce częściej jest elementem administracji państwowej (wykonując zadania zlecone) niż emanacją woli mieszkańców. Mimo to jest w nim miejsce dla aktywnych obywateli. Samorząd stanowi też wartość, której aktywni obywatele powinni bronić przed centralizmem, zbytnim skostnieniem i uznaniowością. Dlatego w obrębie Mapy został on potraktowany jako sfera działań obywatelskich – równoległa do sektora pozarządowego, ale również poddana jego wpływom i kontroli.

Priorytet IV można by przedstawić w formie takich obszarów i kierunków działań.

III sektor i poszczególne organizacje powinny nieustannie dbać o jakość własnych działań, aby móc wpływać na zmianę świata i ludzi, dlatego ten priorytet jest najbardziej rozbudowany. Zarówno cały sektor, jak i poszczególne organizacje powinny:

• po pierwsze, działać na rzecz budowania wewnętrznej współpracy, wzajemnego wsparcia, ale i samokontroli (zarówno w organizacjach, jak i całym sektorze), jako najważniejszego strażnika realizowanych wartości i dobrego imienia działalności społecznej. Możliwości sektora w dużej mierze będą zależeć od jego wizerunku;
• po drugie, zadbać o to, by warunki działania inicjatyw społecznych były przyjazne dla aktywności, filantropii i samopomocy, a działalność ta znajdowała oparcie w dobrze wykorzystanych zasobach finansowych i dobrze przygotowanej kadrze działaczy społecznych i pracowników;
• po trzecie, starać się, by silny i zintegrowany sektor budował partnerskie relacje z pozostałymi sektorami, w oparciu o solidne podstawy współdziałania, przy zachowaniu równoprawności i niezależności partnerów.

Priorytet V można by przedstawić w formie takich obszarów i kierunków działań.