Publicystyka - ngo.pl

Wraz z przybyciem do Polski setek tysięcy Ukraińców i Ukrainek, wróciła dyskusja o jakości państwa, i jego wydolności w trudnych sytuacjach. Wracają znane formułki: państwo poległo/nie zdało egzaminu/skapitulowało. Takie postawienie sprawy jest bardzo wygodne, bo do tak rozumianego "państwa"  w Polsce mało kto się przyznaje. Urzędnicy? Oni tylko wykonują polecenia i czują się przygnieceni państwową biurokracją. Politycy? Próbują ruszyć biurokratyczną machinę, ale czują że nie dają rady. Samorządowcy? Oni starają się zarządzać swoimi wspólnotami lokalnymi, choć państwo im to utrudnia. Aktywiści i pracownicy NGO? Działają i pomagają, choć państwo rzuca im kłody pod nogi.

W jego krytyce świetnie dogadają się bowiem osoby, które uznają za rozwiązanie większą rolę prywatnych firm (bo państwo nie działa) jak i osoby, które szansy na poprawę upatrują we wzmocnieniu instytucji państwowych.

Fantomowe "państwo" w rzeczywistości opiera się na codziennej, ciężkiej pracy milionów ludzi je reprezentujących – od premiera i ministrów, po pracowników administracji centralnej, samorządowej, rozmaitych instytucjach i służbach.Szczególnie mocno widać to, jeśli przyjmiemy perspektywę spotkania uchodźców z Państwem Polskim.Reprezentantem państwa jest strażnik graniczny sprawdzający dokumenty, ale nie tylko on.

Reprezentantem państwa jest pilnujący porządku strażnik miejski. Reprezentantem państwa jest nauczyciel stojący w klasie pod herbem z Orłem w koronie i przyjmujący do klasy nowych uczniów. Z punktu widzenia osoby uciekającej przed wojną nie robi to żadnej różnicy czy ktoś pobiera wynagrodzenie z budżetu państwa, samorządu czy też jest obywatelem-wolontariuszem. Wszystkie te osoby, działając według obowiązujących przepisów i norm (tworzonych także przez konkretnych ludzi), tworzą państwo pomagające uchodźcom.

Czymś zupełnie zrozumiałym jest, że część społeczeństwa nie chce utożsamiać się z rządem centralnym, ich zdaniem łamiącym prawo i reguły. Wymagajmy od rządzących, ale wymagajmy też od siebie. Wystarczy przywołać choćby pomysł "demokracji wysiłkowej" zaproponowany przez Kubę Wygnańskiego, a opierający się na założeniu konieczności wspólnej pracy nad jakością demokracji (i pośrednio przez to państwa). Kuba przypomina, że nie da się obronić demokracji bez wspólnego zaangażowania w demokrację właśnie i podsuwa propozycje działań (m.in. wysłuchania publiczne, narady obywatelskie). Ten rodzaj propaństwowego zaangażowania jest bardzo cenny i potrzebny – szczególnie w kryzysowych momentach takich jak teraz.

Tego rodzaju myślenie często spotyka się ze sprzeciwem. Skoro my – obywatele – potrafimy sami przyjąć uchodźców, to po co nam jeszcze państwo i zobowiązania na jego rzecz? Podatki, które płacimy trafiają do milionów ciężko pracujących osób w szkołach, szpitalach, urzędach itd. Wbrew popularnym mitom kontrowersyjne społecznie wydatki (takie jak Fundusz Kościelny, czy subwencja dla TVP) to w skali około bilionowych wydatków publicznych w Polsce nieistotny promil. Wydatki państwa to w pierwszej kolejności płace – zazwyczaj nisko opłacanych specjalistów w obszarach gdzie działanie państwa jest niezbędne (choćby powszechna edukacja czy służba zdrowia). Nadal za mało też docenia się ciężką pracę urzędników i urzędniczek, którzy realizują rozmaite zadania z obszaru zarówno stanowienia, interpretowania jak i stosowania prawa. Częstym doświadczeniem społeczników wchodzących do urzędów (najczęściej samorządowych) jest docenienie jak dużo istotnej pracy jest wykonywane i jak często jest ona niewidoczna dla zwykłych obywateli.

Kto z nas chciałby więcej płacić za usługę z której nie jest zadowolony? Kto chciałby dłużej i ciężej pracować dla szefa, którego uważa za wykorzystującego go tyrana? Ten mechanizm trafnie opisują Maciej Gdula i Sławomir Sierakowski w raporcie "Koniec Hegemonii 500 plus”.  Większość Polaków chciałoby żyć w europejskim państwie dobrobytu z silną rolą państwa. Tyle, że mało kto wierzy, że to możliwe w Polsce, skoro nasze państwo jest takie "dziadowskie". Tak kółko się zamyka.

Utwierdzając się w zakorzenionych w długim trwaniu stereotypach, możemy nie dostrzec jak wiele zmieniło się przez ostatnie dekady. Standardy obsługi w urzędach coraz mniej różnią się od tych w krajach zachodnich. Samorządy potrafią sprawnie zarządzać wsiami, miastami i miasteczkami. Jest masa przykładów świetnej współpracy społeczników z samorządami. W urzędach pracuje wiele mądrych i pracowitych ludzi.

Jacek Grzeszak –  ekonomista, pracownik Polskiego Instytutu Ekonomicznego, a także współzałożyciel i członek Miasto Jest Nasze. Od 2014 do 2019 pracował w Fundacji Stocznia. Tt: @jacekgrzeszak