Publicystyka - ngo.pl

Magda Kocaj: – Dlaczego w jednych miejscach kryzys uruchamia solidarność, a w innych paraliż? 

Paweł Łukasiak, prezes Akademii Rozwoju Filantropii w Polsce: – Różnica rzadko leży w pieniądzach czy procedurach. Zwykle decyduje o niej to, czy istnieje lokalny ekosystem filantropii i wolontariatu - zaufanie, relacje i gotowość do działania zbudowane na długo przed kryzysem. 

W kontekście budowy odporności społecznej często odwołujesz się do ekosystemu wsparcia dla filantropii wolontariatu. Dlaczego? 

– Terminu „budowa odporności społecznej” nie da się właściwie zrozumieć bez perspektywy całego lokalnego ekosystemu wsparcia dla wolontariatu i filantropii, ponieważ odporność nie powstaje z pojedynczych działań, lecz z relacji, ciągłości i współdziałania wielu aktorów. W tym kontekście lokalny ekosystem społeczny można rozumieć jako mechanizm, który zamienia indywidualne gesty pomocy w trwałą zdolność wspólnoty do reagowania na kryzysy i zmiany. To w zasadzie może być także jedną z definicji odporności społecznej. Filantropia dostarcza zasobów – finansowych, rzeczowych i kompetencyjnych – które zasilają lokalne działania, natomiast wolontariat wnosi czas, relacje i bezpośrednie zaangażowanie mieszkańców. Dlatego też organizacje łączące lokalnych aktorów i nieustannie poszukujące różnych zasobów są kluczowe dla budowy lokalnych ekosystemów. 

Czy możesz podać przykład takich organizacji? 

– To Fundusze Lokalne i Ośrodki Działaj Lokalnie. Ich niezwykłą skuteczność pokazał Fundusz Lokalny Masywu Śnieżnika, będący jednocześnie Ośrodkiem Działaj Lokalnie, z jego liderkami Dorotą i Zuzanną Komornickimi, z którymi jako ARFP współpracujemy już od wielu lat. Ich aktywność i efektywność w niesieniu pomocy powodzianom podziwiała cała Polska. Dość powiedzieć, że dotarli do tysięcy powodzian, wyposażali mieszkania i domy, zapewniali żywność i ubrania. Przyznali 327 stypendiów dla uczniów. Organizowali wsparcie psychologiczne. Zadziałał budowany przez lata kapitał społeczny z szerokim gronem firm, darczyńców, wolontariuszy i współpracujących z nimi samorządów oraz innych organizacji. Jego budowa zajęła wiele lat i była wynikiem setek wspartych projektów społecznych, stypendiów, szkoleń i kampanii społecznych. 

Wdrażane przez lata skuteczne strategie fundraisingowe oparte na lokalnych rytuałach pobudzały filantropię, dawały przestrzeń dla wolontariatu i w konsekwencji budowały odporność społeczną. Jednak dopiero osadzenie tych form pomocy w lokalnym ekosystemie społecznym sprawiło, że nie pozostały one jednorazowymi reakcjami, lecz elementem długofalowego budowania odporności społecznej. I tylko wtedy, na co w raporcie na temat generowania energii społecznej zwraca uwagę  profesor Jerzy Hausner, cały ekosystem ma charakter regeneratywny. 

Jaka jest rola takiego lokalnego ekosystemu? 

– Silny lokalny ekosystem społeczny umożliwia szybkie uruchamianie wsparcia w sytuacjach kryzysowych, bo opiera się na zaufaniu, znajomości lokalnych potrzeb i sieciach współpracy między samorządem, organizacjami pozarządowymi, wolontariuszami i biznesem. Dzięki temu filantropia i wolontariat pełnią funkcję „bufora” – amortyzują skutki kryzysów. Jednocześnie regularne angażowanie mieszkańców w działania filantropijne i wolontariackie wzmacnia więzi społeczne, poczucie sprawczości i odpowiedzialności za wspólnotę. To właśnie te elementy decydują o odporności społecznej: zdolności lokalnych wspólnot nie tylko do przetrwania trudnych momentów, lecz także do uczenia się, adaptacji i wychodzenia z kryzysów. Wolontariat i filantropia działające w izolacji na rzecz pojedynczych organizacji czy projektów mają charakter reaktywny i krótkotrwały. Dopiero gdy są osadzone w lokalnym ekosystemie – obejmującym samorząd, organizacje społeczne, instytucje publiczne, biznes i mieszkańców – mogą być uruchamiane szybko, skalowane i kierowane tam, gdzie potrzeby są największe.

Organizacje pozarządowe znają potrzeby, wolontariusze zapewniają bezpośrednie wsparcie, filantropia dostarcza środków, a instytucje publiczne koordynują działania. Bez tej współzależności pomoc pozostaje fragmentaryczna, a odporność – pozorna. Odporność społeczna nie polega wyłącznie na reagowaniu na kryzysy, lecz na długofalowym wzmacnianiu więzi społecznych i poczucia sprawczości. To właśnie lokalny ekosystem wsparcia sprawia, że wolontariat i filantropia stają się częścią codziennego funkcjonowania wspólnoty, a nie jednorazowym zrywem. 

Patrzenie ekosystemowe pozwala dostrzec, że odporność społeczna nie jest cechą jednostek, lecz właściwością wspólnoty jako całości. Bez uwzględnienia wszystkich elementów lokalnego ekosystemu – od liderów społecznych po instytucje i nieformalne sieci pomocy – pojęcie „budowy odporności społecznej” traci sens operacyjny i pozostaje jedynie, często niezrozumiałym hasłem, a nie realną strategią działania. 

Jakie warunki są niezbędne dla budowy takiego ekosystemu? 

– Budowa ekosystemu wsparcia dla filantropii i wolontariatu, którego celem jest podniesienie odporności społecznej, nie może być jednorazowym przedsięwzięciem, ponieważ odporność nie powstaje w wyniku jednej decyzji czy inwestycji, lecz wyrasta z codziennych praktyk, relacji i zaufania, które kształtują się stopniowo. Ekosystem społeczny składa się z wielu różnorodnych aktorów, z których każdy działa w innym tempie, według innych logik i z różnym poziomem gotowości. Trwała zmiana wymaga synchronizacji tych elementów, a to jest możliwe jedynie poprzez serię mniejszych korekt: w sposobach współpracy, finansowania, komunikacji i podejmowania decyzji.

Budowanie kultury zaangażowania wymaga wielu wcześniejszych doświadczeń: dobrze zaprojektowanych programów wolontariackich, przejrzystych mechanizmów darowizn, lokalnych sukcesów i poczucia, że wysiłek ma sens. 

To właśnie te wcześniejsze projekty społeczne i doświadczenia, tworzą warunki do długofalowej odporności. Lokalne potrzeby i zasoby są zmienne. Ekosystem wsparcia musi się uczyć, adaptować i korygować. Odporność społeczna jest efektem kumulacji – inwestycji w relacje, kompetencje, infrastrukturę społeczną i współpracę międzysektorową. Jedna duża reforma może zmienić ramy, ale to właśnie sekwencja mniejszych zmian sprawia, że zdolność do dzielenia się zasobami i wolontariat stają się trwałym elementem lokalnego życia, a wspólnota zyskuje realną zdolność do przetrwania i rozwoju w obliczu kolejnych wyzwań. 

Jest wiele różnych rodzajów filantropii i wolontariatu, a potrzeby lokalnych społeczności także się różnią, więc ekosystemy także nie będą wyglądać tak samo. Jednak Ośrodki Działaj Lokalnie, Centra Wolontariatu, czy inne ważne przedsięwzięcia – lokalne konkursy nagradzające darczyńców, wolontariuszy czy liderów, odgrywają w każdym modelu istotną rolę. Z perspektywy budowania odporności społecznej, byłoby wskazane, żeby stanowiły stały element lokalnej infrastruktury, taki jak np. biblioteki czy domy kultury.  

Odporność społeczna nie rodzi się w chwili kryzysu. Rodzi się w codziennych decyzjach: czy współpracujemy, czy budujemy zaufanie, czy uczymy się działać razem. Dla organizacji oznacza to inwestowanie w relacje, kompetencje i lokalne partnerstwa, zanim pojawi się potrzeba ich użycia. Dla samorządów – traktowanie filantropii i wolontariatu jak części infrastruktury społecznej, a nie dodatku do polityk publicznych. Dla mieszkańców natomiast świadomość, że nawet najmniejszy gest ma największy sens, jeśli jest częścią wspólnego systemu.