Matyaszek, Pietrzyk: Deinstytucjonalizacja w praktyce. O czym warto rozmawiać? [debata]
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o deinstytucjonalizacji oraz rozwoju usług środowiskowych dla osób starszych i osób z niepełnosprawnościami. Kierunek tych zmian jest zrozumiały, zakłada umożliwienie jak największej liczbie osób życia jak najdłużej w środowisku lokalnym, z poszanowaniem ich autonomii i prawa do decydowania o sobie. W codziennej pracy dostrzegamy realny potencjał tych rozwiązań. Nasze spojrzenie wynika również z doświadczenia pracy praktycznej oraz zaangażowania w edukację zdrowotną.
Stoimy u progu jednej z najważniejszych reform sektora publicznego ostatnich lat, która ma ambicję przedefiniować sposób, w jaki państwo opiekuje się swoimi obywatelami. Jakiej pomocy społecznej potrzebujemy w Polsce XXI wieku? Zapraszamy do debaty o nowelizacji ustawy o pomocy społecznej.
To perspektywa osób, które na co dzień mierzą się z konsekwencjami funkcjonowania systemu zarówno dla osób wymagających wsparcia, jak i ich rodzin.
Dlatego zamiast rozstrzygać, czy kierunek zmian jest właściwy, chcemy zwrócić uwagę na obszary, które w naszej ocenie wymagają doprecyzowania i realnej dyskusji wdrożeniowej.
Mieszkanie nie rozwiązuje wszystkiego
W debacie publicznej duży nacisk kładzie się na miejsce zamieszkania i rozwój usług środowiskowych.
W praktyce jednak równie istotne jest to, czy osoba będzie w stanie utrzymać sprawność umożliwiającą codzienne funkcjonowanie.
O możliwości pozostania w środowisku lokalnym często decyduje nie tylko dostęp do mieszkania czy usług, ale przede wszystkim poziom funkcjonowania, sprawność ruchowa, zdolność wykonywania podstawowych czynności oraz dostęp do rehabilitacji i wsparcia zdrowotnego.
Sprawność jako warunek samodzielności
Jako fizjoterapeutki szczególnie widzimy znaczenie rehabilitacji i utrzymywania sprawności funkcjonalnej.
W praktyce dobrze prowadzona rehabilitacja może istotnie opóźniać utratę samodzielności, ograniczać skutki unieruchomienia, zmniejszać ryzyko upadków oraz realnie wydłużać okres funkcjonowania poza opieką całodobową.
Warto więc zadać pytanie, czy w debacie o usługach środowiskowych wystarczająco mocno wybrzmiewa temat utrzymania sprawności jako elementu systemu wsparcia.
Ocena potrzeb – kluczowy element systemu
Jednym z kluczowych wyzwań pozostaje sposób oceny potrzeb osób wymagających wsparcia.
W praktyce mamy do czynienia z bardzo zróżnicowanymi sytuacjami funkcjonalnymi od osób po udarach, przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną, po osoby zmagające się z kryzysami psychicznymi.
To rodzi pytania:
- czy system będzie oparty na wystarczająco precyzyjnych narzędziach oceny funkcjonalnej,
- jak zapewniona zostanie spójność ocen pomiędzy regionami,
- w jaki sposób uwzględniona zostanie realna różnorodność potrzeb.
Kadry – ograniczenie, które już dziś jest widoczne
Jednym z najbardziej palących problemów jest sytuacja kadrowa.
Już obecnie widoczne są niedobory:
- opiekunów,
- pielęgniarek,
- fizjoterapeutów,
- terapeutów zajęciowych,
- psychologów.
Rozwój usług środowiskowych będzie wymagał nie tylko zwiększenia liczby pracowników, ale także stworzenia warunków, które realnie zachęcą do pracy w tych zawodach i pozwolą utrzymać jakość wsparcia.
Równość standardów w praktyce
Kolejnym pytaniem jest to, czy jakość usług będzie rzeczywiście porównywalna niezależnie od miejsca zamieszkania.
Dla osób korzystających ze wsparcia kluczowe znaczenie ma nie tylko dostęp do usług, ale również ich jakość, ciągłość i dostępność specjalistów.
Bezpieczeństwo w systemie środowiskowym
Szczególnej uwagi wymagają osoby o złożonych potrzebach zdrowotnych i funkcjonalnych.
W praktyce oznacza to sytuacje wymagające szybkiej reakcji, współpracy wielu specjalistów oraz jasno zdefiniowanych procedur postępowania.
Bez odpowiednich rozwiązań systemowych trudno będzie zapewnić jednocześnie bezpieczeństwo osób korzystających ze wsparcia oraz osób je realizujących.
Finansowanie i realne możliwości systemu
Każda reforma wymaga nie tylko założeń, ale przede wszystkim zasobów.
Rozwój usług środowiskowych oznacza konieczność zapewnienia kadry, utrzymania jakości oraz dostosowania finansowania do rosnących potrzeb.
W praktyce pojawia się pytanie, w jaki sposób cele reform będą realizowane w warunkach już istniejących niedoborów kadrowych i rosnącego zapotrzebowania na opiekę długoterminową.
Istotne jest również to, czy wszystkie samorządy będą miały realnie porównywalne możliwości zapewnienia usług na podobnym poziomie.
Starzenie się społeczeństwa – presja systemowa
Proces starzenia się społeczeństwa w Polsce postępuje dynamicznie.
Oznacza to rosnące zapotrzebowanie na usługi środowiskowe, opiekę długoterminową, rehabilitację oraz opiekę instytucjonalną w najbardziej wymagających przypadkach.
Dlatego rozwój usług społecznych powinien być ściśle powiązany z równoległym wzmacnianiem systemu ochrony zdrowia.
Zamiast podsumowania
Deinstytucjonalizacja może być ważnym krokiem w stronę bardziej nowoczesnego systemu wsparcia.
Nie kwestionujemy jej kierunku. Zwracamy uwagę na warunki, które muszą zostać spełnione, aby mogła działać w praktyce.
Jako osoby pracujące bezpośrednio z osobami wymagającymi wsparcia chcielibyśmy, aby w debacie obok założeń reform równie mocno wybrzmiewały kwestie: kadr, rehabilitacji, finansowania, oceny potrzeb i bezpieczeństwa.
To od nich zależy, czy zmiana systemowa przełoży się na realną poprawę jakości życia osób, których dotyczy.
Weronika Matyaszek i Katarzyna Pietrzyk – fizjoterapeutki pracujące na co dzień z osobami starszymi i osobami z niepełnosprawnościami oraz założycielki Stowarzyszenia Edukacji Zdrowotnej Verkadia.
Łączą doświadczenie zawodowe z pracy z osobami wymagającymi wsparcia z edukacją w obszarze zdrowia, rehabilitacji oraz polityki senioralnej. Szczególnie interesują się opieką długoterminową oraz wpływem zmian systemowych na sytuację osób wymagających wsparcia.
