Publicystyka - ngo.pl

Społeczna Sieć Kryzysowa ma stanowić systemowe narzędzie koordynacji współpracy m.st. Warszawy z organizacjami społecznymi oraz działań wolontariatu w sytuacjach kryzysowych. 

– Szykujemy się przede wszystkim na sytuację, która jest zdefiniowana w ustawie o zarządzaniu kryzysowym. Chcemy, żeby ten system był częścią odporności społecznej Warszawy i żebyśmy byli w stanie uruchomić działania z udziałem organizacji pozarządowych i spontanicznego wolontariatu również w takich sytuacjach, które nas zaskoczą – mówi Antoni Morawski, pełniący obowiązki zastępcy dyrektora w Centrum Komunikacji Społecznej.

Koncepcja Społecznej Sieci Kryzysowej została opracowana w Urzędzie m.st. Warszawy. U jej podstaw leżą doświadczenia Urzędu z organizacji działań pomocowych dla mieszkańców i mieszkanek oraz wspierających działania służb i administracji w czasie dwóch ostatnich największych kryzysów, jakie miały miejsce w Warszawie. Była to pandemia COVID-19 i kryzys związany z przyjazdem ogromnej grupy uchodźców i uchodźczyń z Ukrainy po wybuchu pełnoskalowej wojny w 2022 r.

Doświadczenia te pokazały, że bez dobrej organizacji działań społecznych, działań mieszkańców, wolontariuszy w organizacjach i instytucjach, bez dobrej współpracy na linii organizacje pozarządowe, administracja, służby trudno będzie sprostać wyzwaniom i kryzysom.

– Istnieje – wymierna, możemy pokazać to na liczbach – dynamika zaangażowania społecznego, które jest bardzo duże w pierwszych dniach kryzysu, a potem natychmiast spada – wyjaśnia Antoni Morawski. – Angażując te kilka tysięcy ludzi, widzieliśmy już po trzech tygodniach znaczące rozbieżności między potrzebami a możliwościami wolontariatu. Wielu mądrych ludzi wtedy powtarzało, że to jest maraton, a nie sprint, że trzeba się przygotować na długie zaangażowanie. Mamy tego świadomość. Tak jest z każdą sytuacją kryzysową. Mamy nadzieję, że SSK nam pozwoli na lepszy rozkład tej dynamiki, na lepszą dystrybucję zaangażowania.

Każda z tych sytuacji dowiodła ogromnego potencjału zaangażowania społecznego organizacji pozarządowych, warszawiaków i warszawianek. Poza działaniami koordynowanymi przez administrację publiczną i służby, w odpowiedzi na kryzys w Warszawie działał ogromny ruch społeczny. Często organizacje czy instytucje, zajmujące się na co dzień na przykład kulturą, które wcześniej w ogóle nie działały w takich obszarach jak chociażby pomoc humanitarna, przejmowały z powodzeniem działania, istotnie wspierając służby i udzielając pomocy potrzebującym.

W wypracowaniu koncepcji Społecznej Sieci Kryzysowej pomógł udział m.st. Warszawy w projekcie CREWS, realizowanym w gronie przedstawicieli organizacji i instytucji z państw Morza Bałtyckiego, finansowanym w ramach programu Interreg Region Morza Bałtyckiego 2021-2028.Polega on na wymianie dobrych praktyk i wypracowywaniu nowych rozwiązań w zakresie współdziałania sektora publicznego ze społeczeństwem obywatelskim w sytuacjach kryzysowych. Jednym z celów jest przygotowywanie modelu współpracy, który będzie uniwersalnym narzędziem do zastosowania we wszystkich krajach uczestniczących w projekcie.

Założenie było, że główną inspiracją dla uczestników projektu będą rozwiązania stosowane w krajach skandynawskich. Tymczasem okazało się, że polskie doświadczenia – związane z umiejętnością bardzo szybkiego zaadaptowania i podejmowania niezwykle skutecznych działań w sytuacji kryzysowej przez organizacje i instytucje, które dotąd miały zupełnie inne cele – są także cennym wkładem do projektu. A Społeczna Sieć Kryzysowa jest mechanizmem, który takie podmioty już teraz może włączyć do współpracy i budowania wspólnej gotowości.

Społeczna Sieć Kryzysowa wpisuje się w budowany w Polsce system ochrony ludności. Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej przewiduje zaangażowanie organizacji społecznych, przy czym nie definiuje i nie reguluje szczegółowo kwestii wolontariatu kryzysowego. Jednostkowe rozwiązania dotyczące współpracy z organizacjami pozarządowymi są też w funkcjonującej wciąż ustawie o zarządzaniu kryzysowym, która także jest podstawą działania władz miasta.

– Twórcom ustawy ewidentnie przyświecała idea, żeby komponent społeczny trafił do zarządzania kryzysowego, bo dotąd formalnie go nie było. Były tylko jednostkowe rozwiązania w funkcjonującej wciąż ustawie o zarządzaniu kryzysowym, która też jest podstawą działania władz miasta – mówi Antoni Morawski.

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej wskazała niektóre organizacje pozarządowe wprost, jako współpracujące bezpośrednio z administracją i służbami „podmioty ochrony ludności”. Takie organizacje aktywnie działają także w Warszawie, ale oprócz nich są tu też tysiące innych.

ZOBACZ TAKŻE: Partnerzy czy wykonawcy? Organizacje społeczne w nowym systemie ochrony ludności >

Ustawa opiera się m.in. na bardzo mocnym zaangażowaniu jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej. Są one obecne w całej Polsce, ale nierównomiernie: są na tej mapie białe plamy i tylko pojedyncze jednostki w dużych miastach. W polskich metropoliach nie ma struktur, które efektywnie łączą lokalną społeczność z administracją i służbami, tak, jak robi to OSP w mniejszych miejscowościach. Rozwiązanie, które ustawodawca przewidział jest ogólnokrajową ramą, która pozwala na opracowanie dodatkowych systemów organizacji współpracy dla miast tak dużych jak Warszawa.

Potrzeba stworzenia dedykowanego dla stolicy rozwiązania organizacyjnego w zakresie współpracy strony społecznej z administracją i służbami wynika z samej ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej. Zgodnie z nią, to na Prezydencie Miasta leży obowiązek organizacji takiej współpracy. W mieście tak dużym jak Warszawa, niezbędne było opracowanie jednego spójnego systemu, który byłby w stanie uwzględnić wszystkich potencjalnie zaangażowanych w odpowiedź na sytuację kryzysową w mieście.

Do współpracy w ramach Społecznej Sieci Kryzysowej zostały zaproszone wszystkie zainteresowane organizacje społeczne. Szczególnie istotnym kryterium udziału był potencjał do podejmowania dodatkowych działań oraz do współpracy z administracją i służbami w kryzysie. Każda organizacja, która diagnozowała u siebie takie możliwości i gotowość mogła się zgłosić.

W 2022 roku ponad 45% warszawiaków i warszawianek deklarowało swoją aktywność w wolontariacie. To wynik prawie dwa razy wyższy niż w innych latach (dla porównania – w 2025 roku aktywność w wolontariacie deklarowało 27%). 

Osoby angażujące się w spontaniczne, masowe działania w sytuacji kryzysowej to w dużej części osoby niezainteresowane wolontariatem na co dzień. Impulsem jest sama sytuacja i potrzeba podjęcia działania.

– Chcielibyśmy, żeby zarówno administracja samorządowa, wszystkie jednostki podległe, jak i organizacje były gotowe na przyjęcie tej dużej grupy osób, które są chętne do działania – wyjaśnia Antoni Morawski.

Dynamika zaangażowania społecznego w kryzysach pokazuje jednak, że po pierwszym czasie zrywów skala masowej pomocy szybko się zmniejsza. Jest to naturalne zjawisko. Niestety potrzeby związane z odpowiedzią na kryzys maleją dużo wolniej. Im lepszy więc będzie system angażowania masowego wolontariatu, tym łatwiej będzie ten społeczny potencjał rozłożyć w czasie i angażować ludzi do działań wedle bieżących potrzeb.

Spontaniczna pomoc w kryzysach, przez brak właściwej organizacji, często niestety nie jest efektywna, a liczne zasoby mogą być marnowane. Mogliśmy obserwować to zarówno podczas działań w 2022 r. jak i podczas doświadczeń powodzi na południu Polski w 2024 r. Niekontrolowane zbiórki darów i masowy wolontariat nierzadko kończyły się chaosem i koniecznością dodatkowego angażowania siły do organizacji działań. To także jeden z celów Społecznej Sieci Kryzysowej, czyli stworzenie z wyprzedzeniem ram współpracy i organizacji na wypadek nagłych zdarzeń.

Społeczna Sieć Kryzysowa zakłada przygotowanie do działań grupy liderów-wolontariuszy.Ich głównym zadaniem będzie zarządzanie grupami spontanicznych wolontariuszy, a także wsparcie administracji i służb w kryzysie. Poprzednie doświadczenia Warszawy pokazały, iż jest to element kluczowy, aby móc umiejętnie zarządzać pracą tysięcy ochotników. Wolontariusze liderzy otrzymają niezbędne przygotowanie i szkolenia i zapraszani będą do regularnych spotkań, podnoszenia kompetencji i ćwiczeń ze służbami. Pierwsza grupa liderów został już wyłoniona w procesie rekrutacji, spośród osób wskazanych przez organizacje zgłoszone do Społecznej Sieci Kryzysowej. Istotnym wzmocnieniem w zakresie organizacji spontanicznego wolontariatu są też narzędzia. Nowy Miejski Portal Wolontariatu „Ochotnicy warszawscy” www.ochotnicy.waw.pl.

ZOBACZ TAKŻE: Nowa odsłona Miejskiego Portalu Wolontariatu >

Niezależnie od zaawansowanych rozwiązań, z których może korzystać na co dzień każdy organizator wolontariatu, portal w przypadku kryzysu będzie pełnił też rolę głównego narzędzie umożliwiającego sprawną organizację pracy wolontariuszy. To idealny przykład inwestycji w rozwiązania „dual use” – służące społeczności na co dzień, a posiadające istotną rolę na czas kryzysu.

Obecny etap tworzenia Społecznej Sieci Kryzysowej to pilotaż. Zarówno grupa organizacji społecznych, jak i liderów-wolontariuszy będzie systematycznie zwiększana, a z czasem organizowane będą kolejne nabory, tak aby system faktycznie objął jak największą liczbę potencjalnie zainteresowanych podmiotów. 

W ramach Sieci mają zostać opracowane też działania wzmacniające i sieciujące same organizacje, które licznie wskazywały potrzebę stworzenia także takiej przestrzeni. 

Założeniem władz miasta jest również wzmocnienie organizacji w zakresie ich własnej możliwości angażowania dodatkowych, spontanicznych osób do działań w kryzysie. Ten efekt synergii działań ma pozwolić na efektywniejsze zaangażowanie mieszkańców i mieszkanek.