Publicystyka - ngo.pl

Gotlandia to największa wyspa na Morzu Bałtyckim, położona około dziewięćdziesiąt kilometrów od szwedzkiego wybrzeża. Nazywana często Skandynawią w pigułce, jest częścią Królestwa Szwecji. Zachwyca unikalną przyrodą i śladami historii sięgającymi setek lat wstecz. Wyróżnia ją także łagodny, morski klimat i niespotykana w tej części Europy liczba słonecznych dni. To właśnie one, w połączeniu z malowniczym wybrzeżem i urokliwymi terenami w głębi lądu, czynią z wyspy niezwykle popularny cel turystyczny.

Od wieków, ze względu na swoje położenie, wyspa ma też znaczenie strategiczne. Była przystankiem na szlakach handlowych, toczono o nią spory i wojny. Obecnie nadal ma duże znaczenie ze względu na napiętą sytuację w regionie Morza Bałtyckiego.

W 2022 r. władze Szwecji zdecydowały o wzmocnieniu wyspy i inwestycjach w niezbędną do tego infrastrukturę obronną. Władze regionu nie poprzestały jednak tylko na infrastrukturze. Opracowano program integracji i wzmocnienia społeczności na wyspie, podniesienia jej gotowości i przygotowania do reagowania i funkcjonowania w sytuacji kryzysu.

Podobnie jak wyjątkowa jest sama wyspa, tak i program nie jest kontynuacją ogólnokrajowych systemów angażowania ludności do działań w obszarze bezpieczeństwa, ale dedykowanym, autorskim rozwiązaniem.

„Stark socken”, czyli silna wioska, to program bazujący na specyfice społecznej wyspy i realizowany przez jej mieszkańców. Całość pomysłu została zamknięta w spójny program, który opiera się na uniwersalnym modelu. Zgłaszające się do programu społeczności przechodzą przez dokładnie taki sam proces. Program rozwija przygotowanie gospodarstw domowych i współpracę, a co z tym idzie wzmacnia odporność lokalnych społeczności na kryzysy. Proces obejmuje kilka miesięcy pracy, wspieranej przez lokalne władze. Po zakończeniu programu społeczność dołącza do sieci „Stark socken” i korzysta z dalszych możliwości rozwoju, sieciowania i wzmacniania swojej odporności.

Zanim przejdziemy do szczegółów tego, jak wygląda sam program, warto wspomnieć o założeniach, na których się opiera. Pierwszym, kluczowym, jest dążenie do jak największej samodzielności i możliwości wzajemnego wsparcia przez społeczność w czasie kryzysu. To naturalna kontynuacja podejścia mówiącego o konieczności przygotowania samego siebie i swojego domu do samodzielnego przetrwania możliwie długiego czasu niedoboru zasobów i mediów w przypadku sytuacji kryzysowej.

To kolejny krok, w którym społeczność wypracowuje wspólnie to, jak będzie się organizować, aby pomagać sobie wzajemnie, wspierać sąsiadów oraz najbliższe otoczenie. Program rozszerza indywidualną i „domową” gotowość na szerszą grupę. W przypadku Gotlandii taką grupą jest wieś.

Wyspa liczy około 60 tys. mieszkańców. Największe jej miasto – Visby – zamieszkuje około 25 tys. osób. Pozostała ludność na wyspie żyje w małych miejscowościach, wsiach i nie zmieniło się to od wieków. Pozwoliło to bardzo mocno ugruntować lokalną tożsamość i przywiązanie do tradycji, ale też budować relacje, które są naturalnym elementem życia mieszkańców.

To właśnie integracja lokalnych społeczności jest kolejnym filarem, na którym bazuje program „Stark socken”.

Ostatnim jest przekonanie, że każdy z mieszkańców jest elementem wspólnego systemu bezpieczeństwa. Każdy ma swoje zadania i swoje role. W pierwszej kolejności  jest przygotowanie własne, ale kolejne, równie ważne to gotowość do współpracy i umiejętność pomocy innym w najbliższym otoczeniu.

Program „Stark socken” prowadzony jest przez Region Gotland (lokalną administrację bezpośrednio zarządzającą wyspą) we współpracy z Länsstyrelsen (odpowiednikiem polskiego Urzędu Wojewódzkiego) i organizacjami społecznymi. Przedstawiciele Region Gotland tak opowiadają o powstaniu programu:

„Kiedy inwazja Rosji na Ukrainę stała się faktem, coś zmieniło się również tutaj, na Gotlandii. Chmury niepokoju zawisły nie tylko nad Europą, ale także nad naszymi lokalnymi społecznościami i w naszych rozmowach przy kuchennych stołach. Wiele osób skontaktowało się z Regionem Gotland, osoby prywatne, organizacje. Wszyscy zadawali to samo pytanie: Co możemy zrobić? Jak sami możemy przyczynić się do tego, by Gotland stała się silniejsza i bezpieczniejsza?

To właśnie z tego zaangażowania zrodził się pomysł „Stark socken”.

Chcieliśmy oprzeć się na gotlandzkiej tradycji wzajemnej ochrony – i stworzyć model, w którym sąsiedzi, władze i organizacje mogłyby wspólnie wzmacniać zarówno gotowość, jak i społeczność.

„Stark socken” jest to koncepcja, w ramach której cała społeczność skupia się wokół pytania „Jak możemy wspierać się nawzajem w sytuacji kryzysowej?”. Inicjatywa rozpoczęła się w styczniu 2024 roku we współpracy z administracją centralną oraz organizacjami związanymi ze Szwedzkim Czerwonym Krzyżem”.

Program nie koncentruje się wyłącznie na przygotowaniu do wojny. Omawiane w nim scenariusze obejmują awarie energetyczne, przerwy w dostawie wody, zakłócenia łańcuchów dostaw, ekstremalne zjawiska pogodowe, pożary, awarie telekomunikacyjne czy inne sytuacje powodujące długotrwałe zakłócenia funkcjonowania społeczności.

Twórcy programu wykorzystali historyczną strukturę administracyjno-społeczną Gotlandii – „socken”, czyli tradycyjne wioski, będące od wieków podstawową jednostką identyfikacji i tożsamości mieszkańców wyspy. W wielu miejscowościach nadal funkcjonują aktywne stowarzyszenia parafialne, świetlice wiejskie oraz organizacje społeczne integrujące społeczność, które stały się naturalnym partnerem programu.

Lokalny partner jest kluczowym podmiotem, zgłaszającym społeczność do programu i odpowiedzialnym za jego dalszą realizację. Dzięki temu udział w programie pozostaje inicjatywą oddolną społeczności, podczas gdy administracja publiczna pełni przede wszystkim funkcję doradczą, szkoleniową i koordynacyjną.

Cały program podzielony jest na cztery etapy. Pierwszym jest oczywiście zgłoszenie do udziału związane z zapoznaniem się z jego zasadami i kolejnymi krokami. Po nim następuje najbardziej rozbudowany etap obejmujący inwentaryzację i mapowanie lokalnych zasobów i potrzeb. Odbywa się ona na spotkaniach grupowych, w trakcie których omawiane są poszczególne zagadnienia związane z bezpieczeństwem.

Ten etap jest szczególnie mocno wspierany przez przedstawicieli administracji, ekspertów, przedstawicieli większych organizacji społecznych, którzy mogą brać udział w spotkaniach i pomagać w ich prowadzeniu. Lokalne zasoby rozumiane są bardzo szeroko i mogą dotyczyć infrastruktury, majątku, ale też relacji, kompetencji poszczególnych grup i osób czy możliwości komunikacji w społeczności.

Co ważne, zasoby są nie tylko inwentaryzowane, ale weryfikowana jest ich dostępność i możliwość wykorzystania w sytuacji kryzysowej. Jest to etap wspólnej narady nad bezpieczeństwem i gotowością na zagrożenia. W tym etapie określany jest też plan tego, co wspólnie można zrobić, aby wzmocnić gotowość i odporność.

Na kolejnym etapie te działania są sukcesywnie wdrażane. Mogą one być bardzo różne, od tworzenia sąsiedzkich sieci wsparcia, po organizację szkoleń, zabezpieczenia alternatywnych źródeł energii, dostosowywanie wspólnych przestrzeni (np. świetlic wiejskich) do potrzeb działań w kryzysie, ale też plan współpracy z lokalnymi przedsiębiorcami czy organizacją ćwiczeń dla całej społeczności.

Ten etap jest także wspierany przez administrację i służby na podstawie ogólnokrajowych i ogólnodostępnych materiałów informacyjnych i merytorycznych, dotyczących przygotowania własnego, planów gromadzenia wody, żywności, źródeł energii czy zabezpieczenia domu. Dzięki takiemu podejściu program ma także bardzo mocny wymiar edukacyjny.

Finalnym etapem jest ewaluacja i podsumowanie pracy wykonanej w społeczności. Analizowany jest jej przebieg i efekty oraz to, jaki plan na dalsze funkcjonowanie i utrzymanie gotowości został opracowany. Pozytywny wynik podsumowania oznacza włączenie wsi lub gminy do sieci „Stark socken” na wyspie.

Program wyróżnia jego duża prostota organizacyjna. Generuje on też niewielkie koszty. Jego podstawą jest organizacja cyklu lokalnych spotkań, które mają mieć konkretny cel i przebieg. Program łączy tematykę bezpieczeństwa z integracją społeczną oraz obejmuje uniwersalny model procesu, który może być wdrażany w każdej społeczności na wyspie. Najbardziej zaangażowani w realizację działań są przedstawiciele społeczności. Oddolna chęć i gotowość do pracy nad wspólnym bezpieczeństwem jest najistotniejsza.

Jest to naturalną konsekwencją szerokiego rozumienia odpowiedzialności za bezpieczeństwo jako obszaru, w obrębie którego każdy z nas ma swoje zadania, a gotowość do działań w kryzysie nie jest tylko domeną podmiotów publicznych.

Kluczem do sukcesu programu okazał się fakt, że potrzeba realizacji takich działań wyszła od lokalnych społeczności, wsi i gmin. Dzięki temu, jak przyznają przedstawiciele lokalnych władz, uruchomienie programu nie było dużym wyzwaniem i zostało wdrożone możliwie szybko, aby wykorzystać chęć działania w społecznościach. Rekrutacja wsi i gmin nie stanowi więc problemu.

W miarę rozwoju programu organizowane są spotkania dla wszystkich uczestników, gdzie przedstawiciele wybranych gmin pokazują swoje działania, inspirują się wzajemnie i mogą wymieniać dobrymi praktykami. Co ważne, takie spotkania są świetną okazją dla przedstawicieli innych organizacji, władz czy służb, aby spotkać się z przedstawicielami lokalnych społeczności i dotrzeć do nich z ważnymi informacjami. Spotkania organizowane są także w mniejszych grupach sąsiadujących ze sobą społeczności. Przygotowywany i dystrybuowany jest też biuletyn informacyjny poświęcony aktualnym działaniom w całym programie.

Obecnie w programie bierze udział 56 wsi i gmin. Są one na różnym etapie programu, co stanowi duże wyzwanie organizacyjne. Program jest też stale ewaluowany i udoskonalany, aby jak najlepiej odpowiadać na potrzeby uczestników. Dużo pracy wkładane jest w utrzymanie kontaktu i motywacji, szczególnie tych społeczności, które są obecnie jeszcze w trakcie procesu. Największą wartością jest ukończenie go i przejście przez społeczność przez wszystkie etapy pracy nad integracją i budowaniem współpracy i odporności. Wsie i gminy biorące udział w programie nie otrzymują dodatkowego wsparcia finansowego. Przedstawiciele Regionu Gotland przyznają jednak, że chcieliby w przyszłości mieć taką możliwość i pracują nad zapewnieniem finansowania dedykowanego bezpośrednio dla zaangażowanych wsi i gmin.

Kolejnym krokiem w rozwoju programu, jaki planują jego organizatorzy, jest adaptacja procesu do warunków społeczności miejskich. Może to wiązać się z nowymi wyzwaniami i koniecznością zmiany niektórych założeń. Niezmienne zapewne pozostaną główne z nich, opierające całość programu na ludzkich relacjach i potrzebie budowania przynależności. Są to podstawy, o których, jak wskazują organizatorzy „Stark socken”, powinien pamiętać każdy, kto chciałby przeprowadzić podobne działanie w swojej społeczności.

Z perspektywy czasu inicjatywa na Gotlandii jest oceniana przez organizatorów bardzo pozytywnie i będzie rozwijana. Ma duży potencjał i liczne korzyści dla lokalnych społeczności, które sami organizatorzy opisują tak:

„Budowanie zarówno z perspektywy odgórnej, jak i oddolnej ma kluczowe znaczenie dla wzmocnienia odporności i stabilności społeczeństwa. Dzięki udziałowi w programie pojawiło się jednak dużo więcej pozytywnych efektów. Sąsiedzi, którzy wcześniej się nie witali, teraz siedzą razem i dyskutują o tym, jak sobie nawzajem pomagać. Są to rozmowy, które być może nigdy wcześniej nie miały miejsca. Prowadzą do nawiązania nowych przyjaźni, zwiększenia zaufania i poczucia bezpieczeństwa. Samotność i wykluczenie zmniejszają się, gdy ludzie odnajdują swoje miejsce w szerszym kontekście”.

Wiele podobnych spotkań, szkoleń, mniejszych czy większych procesów jest organizowanych w różnych miejscach w naszym kraju. To, co różni je od szwedzkiego programu, to fakt, iż w warunkach polskich ich inicjatorami są głównie organizacje społeczne. Często inspirowane są możliwością pozyskania funduszy z większych programów grantowych. Nie powstają z szerokiej, oddolnej potrzeby społeczności, nie są opracowane w formie ujednoliconego procesu spisanego w program, który mógłby być monitorowany i rozwijany, co jest główną różnicą w porównaniu ze szwedzkim modelem. Nie są też realizowane przez władze lokalne i centralne. Przedstawiciele samorządów czy służb z danego terenu są częstymi uczestnikami lokalnych spotkań, ale nie przekłada się to na przejęcie inicjatywy i podjęcie w tym zakresie działań systemowych.

Jak pokazuje przykład Gotlandii, wydaje się to być (obok zaangażowanej społeczności) kluczowym warunkiem gwarantującym stałość działania, możliwość utrzymania efektów i rozwoju. Po raz kolejny,

Więcej o programie „Stark socken” można dowiedzieć ze strony Regionu Gotland:

https://gotland.se/omsorg-och-stod/trygg-och-saker/stark-socken

Autorka za współpracę przy tworzeniu artykułu dziękuje szczególnie Perowi Wikberg, przedstawicielowi Regionu Gotland.