Publicystyka - ngo.pl

Fiński model „obrony totalnej” zakłada zaangażowanie w reakcje na kryzys czy obronę kraju całego społeczeństwa i wszystkich sektorów: administracji, służb, podmiotów prywatnych, organizacji pozarządowych i całego społeczeństwa. To model oparty na głębokiej współpracy wszystkich ze wszystkimi, w którym każdy zna swoje miejsce i zadania, gdy sytuacja tego wymaga.

To także efekt dziesięcioleci pracy nad rozwiązaniami organizacyjnymi, formalnymi, procedurami, prawem, edukacją i przygotowaniem każdego ogniwa. To także efekt specyfiki i uwarunkowań społecznych i kulturowych. Dlatego kiedy pytamy fińskich kolegów, jak osiągnąć podobne efekty i od czego zacząć, w odpowiedzi słyszymy przede wszystkim jedno: „nie kopiujcie”. Nasze społeczeństwa różnią się od siebie i aby stworzyć dla Polski efektywne modele współpracy społecznej, musimy szukać własnych rozwiązań. Możemy jednak, a nawet powinniśmy się inspirować.

Zacznijmy od krótkiej charakterystyki kraju i społeczeństwa fińskiego, aby zrozumieć jego specyfikę i różnice pomiędzy naszymi krajami. Finlandia ma około 5,6 mln mieszkańców, zamieszkujących teren o powierzchni zbliżonej do Polski. Klimat i historia kraju sprawiły, że cechą narodową jest tam determinacja i samowystarczalność. Setki lat rozwoju lokalnych społeczności żyjących w małych, rozproszonych, oddalonych od siebie grupach ukształtowały etos wytrwałości, siły i odporności mimo niesprzyjających warunków.

Finowie określają ten sposób bycia i myślenia jednym słowem jako „sisu”. W dzisiejszych czasach „sisu” to na przykład powszechna i funkcjonująca od lat zasada przygotowania siebie i swojego domu na samodzielne przetrwanie 72 godzin w sytuacji kryzysu. My zaczynamy się tego dopiero uczyć.

Kiedy spojrzymy raz jeszcze na specyfikę społeczną Finów, to zobaczymy tam bardzo wyraźnie coś jeszcze: niezwykle wysoki poziom zaufania społecznego i kulturę współpracy. Zaufanie społeczne dotyczy nie tylko stosunków wzajemnych pomiędzy ludźmi, ale, co nawet ważniejsze, dotyczy zaufania do państwa i mechanizmów życia publicznego. Kultura współpracy, rozwijana już od etapów wczesnej edukacji, to jednak świadomie pielęgnowane i wzmacnianie zjawisko. Jak podają dane Eurostatu, w Finlandii ponad 40 procent gospodarstw domowych to gospodarstwa jednoosobowe, a „sisu” to przecież także indywidualizm. Niezwykle pragmatyczną odpowiedzią na to są więc wypracowane i powszechnie funkcjonujące zasady i struktury współpracy społecznej.

Przygotowanie do współpracy zaczyna się od indywidualnych kompetencji, a one budowane są przez zachęty i tworzenie okazji do pracy zespołowej. Dotyczy to oczywiście edukacji, ale także tego, jak tworzone i prowadzone są zespoły w miejscach pracy i całej fińskiej kultury biznesu.

Współpraca powszechna jest także na poziomie instytucjonalnym, co wydaje się być naturalną konsekwencją tego, co uznawane jest za społecznie ważny sposób działania. Dotyczy to oczywiście też obszaru bezpieczeństwa, przygotowania kraju i społeczeństwa na funkcjonowanie w sytuacji kryzysu. Jednym z istotnych elementów jest to jak funkcjonują w tym obszarze organizacje społeczne i jak ułożona jest współpraca pomiędzy nimi a stroną publiczną.

W Finlandii (podobnie jak w Polsce) straż pożarna i podmioty działające wokół niej są tymi najbardziej aktywnymi w obszarze zapobiegania wypadkom, ratownictwie, reagowaniu na katastrofy i ochronie ludności. W systemie fińskim funkcjonuje zarówno zawodowa straż pożarna, jak i straże ochotniczce (powszechne na terenach wiejskich).

To jednak nie koniec. W 1993 roku, z połączenia kilku organizacji o profilu pożarniczym i ratowniczym, działających na pograniczu sektora społecznego i publicznego, powstało Fińskie Krajowe Stowarzyszenie Ratownictwa (SPEK). SPEK jest krajową, niekomercyjną organizacją ekspercką, specjalizującą się w zapobieganiu wypadkom, gotowości na wypadek sytuacji kryzysowych, pożarnictwie, ratownictwie oraz ochronie ludności.

Celem SPEK jest wzmacnianie bezpieczeństwa i odporności społeczeństwa we współpracy z organizacjami członkowskimi i innymi zainteresowanymi stronami. Podstawowe zadania SPEK to tworzenie wiedzy, innowacje, rozwój techniczny i budowanie potencjału. Dotyczy to zarówno służb zawodowych, ochotniczych jak i całego społeczeństwa. To eksperci ze SPEK są autorami poradników, przewodników, kampanii społecznych i wielu innych materiałów i form, które mają za zadanie edukować i wzmacniać społeczeństwo.

Działalność SPEK to także obszar rzeczniczy względem całego sektora bezpieczeństwa. Organizacja prowadzi badania i monitoruje poziom przygotowania społecznego, także w zakresie współpracy różnych podmiotów. SPEK jest współtwórcą i recenzentem przepisów, dokumentów strategicznych i wykonawczych dotyczących ochrony ludności. Jest również podmiotem aktywnym w społecznych dyskusjach oraz bierze udział w międzynarodowych projektach skupionych na wymianie dobrych praktyk i tworzeniu nowych rozwiązań w obszarze odporności społecznej i gotowości do reagowania na kryzys.

SPEK jest także aktywnym przedstawicielem sektora społecznego. Przewodniczy Komitetowi ds. Gotowości na Sytuacje Kryzysowe w Gospodarstwach Domowych (KOVA), który wspiera zdolność gospodarstw domowych do radzenia sobie przez co najmniej 72 godziny w sytuacjach zakłóceń i kryzysów. Celami komitetu jest wzmacnianie wiedzy specjalistycznej organizacji członkowskich w zakresie gotowości oraz promocja współpracy między organizacjami pozarządowymi, przedsiębiorstwami i władzami.

SPEK jest także jednym z trzech przedstawicieli organizacji pozarządowych w Komitecie ds. Bezpieczeństwa, który wspiera rząd i ministerstwa w szeroko pojętych kwestiach dotyczących kompleksowego bezpieczeństwa. Pełni także funkcję sekretariatu sieci Harvaturva, powołanej i kierowanej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Sieć ta stanowi koalicję organów publicznych, organizacji i ekspertów zainteresowanych bezpieczeństwem obszarów słabo zaludnionych. Do zadań sieci Harvaturva należy m.in. opracowywanie informacji na temat wyzwań stojących przed obszarami słabo zaludnionymi oraz ich potencjalnych rozwiązań, a także usprawnianie przepływu informacji między administracją i służbami a innymi zainteresowanymi stronami na tych obszarach.

Jak widać, prowadzona przez SPEK działalność ekspercka jest bardzo rozległa, a sama organizacja jest jednym z kluczowych podmiotów w zakresie budowania potencjału i wiedzy w obszarze ochrony ludności w Finlandii. Organizacja jest blisko związana ze strażą pożarną oraz finansowana w dużej mierze ze środków publicznych, m.in. dedykowanych wzmacnianiu ochrony przeciwpożarowej w kraju, czy rozwoju edukacji dorosłych.

Jest maj 1963 roku kiedy w niewielkiej miejscowości Muonio pięcioletnia dziewczynka znika z podwórka swojego domu. Poszukiwania zaginionej trwają trzynaście dni i kończą się tragicznie. Dziewczynka zostaje znaleziona martwa. Sprawa ta wywołuje wiele emocji i rozpoczyna publiczną dyskusję na temat konieczności lepszej organizacji i koordynacji poszukiwań osób zaginionych.

Ze względu na warunki geograficzne, społeczne i klimatyczne są to częste i niebezpieczne zdarzenia w Finlandii. Oczywistym jest, że siły administracji i służb zawodowych, policji, straży pożarnej i innych nie są wystarczające, aby na obszarach setek tysięcy kilometrów kwadratowych prowadzić skuteczne akcje poszukiwawcze. Do każdej z nich możliwe jest włączenie sił społecznych, lokalnych i regionalnych organizacji zrzeszających osoby przygotowane i bardzo dobrze znające swoje okolice. To wyjątkowy i cenny zasób w sytuacji prowadzenia akcji poszukiwawczych, w których liczy się każda godzina. W Muonio mimo zaangażowania setek wolontariuszy, brak koordynacji społecznych działań znacząco obniżył ich efektywność.

Organizacje pozarządowe mają możliwość i zasoby aby organizować spontanicznie zgłaszających się do pomocy mieszkańców oraz co jeszcze ważniejsze koordynować działania we współpracy z władzami i służbami. Aby taki scenariusz był możliwy, niezbędne jest przygotowanie zasad i warunków do dobrej, międzysektorowej współpracy oraz nadania stronie społecznej odpowiedniej operacyjnej struktury, która umożliwi efektywną komunikację z ustrukturalizowaną i hierarchiczną stroną administracji i służb, a także umożliwi po stronie organizacji pozarządowych faktyczne i profesjonalne zarządzania całością podejmowanych działań.

Historia tragicznych poszukiwań z Muomio ma swój drugi finał w 1964 roku, kiedy to zostaje założona organizacja Vapaaehtoisen pelastuspalvelun (Vapepa) – Ochotnicza Służba Ratownicza. Jest to wspólne przedsięwzięcie władz, służb i organizacji. Za zarządzanie i koordynację działań Vapepy odpowiada Fiński Czerwony Krzyż, który był i nadal jest organizacją która posiada odpowiedni potencjał i zasięg, aby podejmować skuteczne działania organizacyjne i koordynacyjne na terenie całego kraju. Nie bez znaczenia jest też ogromne doświadczenie organizacji w prowadzeniu działań ratowniczych i organizacji pomocy humanitarnej. Kraj podzielony jest na 12 regionów, w których funkcjonują niezależni koordynatorzy współpracujący z koordynatorem krajowym.

Vapepa od samego początku zrzesza dziesiątki innych organizacji, które w swoich regionach podejmują aktywne działania z zakresu ochrony ludności. Są to organizacje nie tylko o profilu ratowniczym, specjalistycznym, ale także lokalne stowarzyszenia (odpowiedniki polskich kół gospodyń wiejskich), które aktywnie organizują społeczności lokalne i są w stanie na przykład zapewnić zaplecze socjalne dla zawodowych i ochotniczych służb prowadzących działania na danym terenie. Znajdziemy tam też organizacje zajmujące się pomocą psychologiczną czy transportem. Dzięki zaangażowaniu organizacji zajmujących się łącznością, krótkofalarstwem organizacja posiada profesjonalny system łączności umożliwiający koordynację działań w niemalże każdych warunkach.

Siłą Vapepy jest więc nie tylko struktura i zasięg działań, ale także różnorodność organizacji, które są w niej zrzeszone. Są one w stanie prowadzić efektywne działania zarówno na lądzie, w wodzie jak i w powietrzu. Te dwa ostatnie obszary działań specjalistycznych organizacji, koordynowane są odpowiednio przez Fińskie Towarzystwo Ratownictwa Morskiego i Fińskie Towarzystwo Ratownictwa Lotniczego. Wszystkie organizacje współpracują ze sobą w ramach komitetów na szczeblu krajowym, regionalnym oraz branżowym. Zapewnia to sprawny przepływ informacji, wiedzy i doświadczenia.

W chwili obecnej Vapapa zrzesza ponad 50 różnych organizacji, które łącznie dysponują siłą około 12 tysięcy przygotowanych do działań wolontariuszy działających w ponad 1000 różnych zespołach zadaniowych na terenie całego kraju. W 2025 roku przeprowadzono 269 akcji poszukiwawczo-ratowniczych, 42 akcje pomocy w nagłych wypadkach, 27 innych akcji oraz odnotowano 35 wezwań do gotowości, które nie doprowadziły do przeprowadzenia akcji.

Funkcjonowanie Vapepy jest współfinansowane ze środków publicznych (państwowych i lokalnych dotacji), środków Fińskiego Czerwonego Krzyża, składek, darowizn oraz innych środków pozyskiwanych z innych źródeł). Koszty podejmowanych w ramach systemu działań są zwracane organizacji przez podmioty publiczne, które mobilizują je do działania. Zazwyczaj jest to policja, ale zdarzają się też wezwania od instytucji pomocy społecznej lub straży pożarnej, a szczegóły tego regulują zawarte umowy o współpracy. Zwrot środków finansowych dotyczy refundacji np. kosztów paliwa, sprzętu, wyżywienia uczestników, itp.

Centralna koordynacja działań organizacji społecznych zapewnia jednolity sposób zarządzania, komunikacji i organizacji podejmowanych akcji. Pozwala też na dobrą koordynację współpracy ze służbami zawodowymi. Indywidualne nawiązywanie kontaktów z organizacjami w sytuacji nagłej byłoby praktycznie niemożliwe. Finansowanie szkoleń i koordynowanie działań wielu organizacji byłoby nierealne w ramach budżetu każdej ze służb (policji czy straży pożarnej) czy poszczególnych władz lokalnych.

Co ważne, mobilizacja i podejmowanie działań przez zrzeszone w Vapepie organizacje odbywa się zawsze na wniosek i w porozumieniu ze stroną publiczną. Oczywiście każda z organizacji prowadzi na co dzień własną działalność statutową, rekrutuje, szkoli i wzmacnia swój potencjał angażując do działań lokalne społeczności. Ten rozproszony model codziennego działania sprawia, że możliwość angażowania do społecznych działań w obszarze bezpieczeństwa jest dostępna możliwie równomiernie w całym kraju.

Jednak działania w ramach akcji ratowniczych, poszukiwawczych, pomocowych, czy związanych z interwencjami w sytuacjach nagłych i kryzysowych jest podejmowana zawsze w ramach systemu, wspólnie i w koordynacji z administracją i służbami.

Do akcji kierowani są zawsze wyszkoleni wolontariusze z organizacji członkowskich. To właśnie możliwość niemalże natychmiastowej mobilizacji tysięcy specjalistycznie przygotowanych do zadań wolontariuszy jest główną zaletą funkcjonowania organizacji. Dodatkowa organizacja wolontariatu spontanicznego może być realizowana przez poszczególne organizacje, jeśli strona publiczna wyrazi taką potrzebę.

Vapepa jest także organizatorem i uczestnikiem licznych szkoleń i ćwiczeń, zarówno wewnętrznych, ale też co ważniejsze tych angażujących wszystkie podmioty działające w sytuacji kryzysu. Taki obraz współpracy możliwy jest dzięki dziesiątkom lat budowania wspólnych procedur, zasad, wielu szkoleń i wspólnych ćwiczeń odbywających się corocznie na terenie całego kraju. Ponad to jest wynikiem wzajemnej znajomości swoich możliwości i umiejętności ułożenia ich w komplementarny system, będący efektem zaufania stron do siebie i przekonania, że aby działać efektywnie musimy działać razem.

Za dwa największe wyzwania, którym muszą sprostać obecnie, przedstawiciele zarówno SPEK-u, jak i Vapepy wskazują starzejące się grupy wolontariuszy-specjalistów i mniejsze zainteresowanie wolontariatem wśród osób młodych (co jest szczególnym problemem w północnych, rzadko zaludnionych regionach kraju), a także stałe problemy ze stabilnością finansowania swojej działalności.

Wróćmy do Polski. Z badań CBOS dowiadujemy się, że około 75 procent Polaków uważa, że „w stosunkach z innymi trzeba być bardzo ostrożnym”. Jeśli ufamy jakimś podmiotom publicznym, to jest to: straż pożarna, policja, wojsko, a administracja państwowa, a nawet samorządowa są daleko za nimi.

Podobnie jak w Finlandii znaczący wpływ na to ma nasza historia i zbiorowe doświadczenie. 85 procent z nas zgadza się jednak z tym „że działając wspólnie z innymi ludźmi, można osiągnąć więcej niż samemu”. Pokazaliśmy to jako społeczeństwo nie raz, jednocząc się w momentach trudnych i podejmując zbiorowy, powszechny wysiłek, pomagając innym i sobie nawzajem. Jest to podstawa, na której można i trzeba budować.

Budować powinniśmy modele i sposoby współpracy, które w efekcie stworzą system, gdzie każdy z podmiotów publicznych, prywatnych i społecznych będzie miał swoje zadania i rolę. Potencjał do wspólnych działań w kryzysie powinniśmy przełożyć na codzienną pracę i budowanie dobrego środowiska i warunków do współpracy opartej na zaufaniu i wiedzy o swoich wzajemnych możliwościach.

Więcej o działaniach SPEK i Vapepy przeczytasz na stronach:

• spek.fi/en
• vapepa.fi/en

Autorka składa podziękowania przedstawicielom Fińskiego Krajowego Stowarzyszenia Ratownictwa (SPEK) oraz Fińskiego Czerwonego Krzyża/Vapepy za współpracę przy tworzeniu artykułu.