Publicystyka - ngo.pl

Konstytucja RP stanowi, że państwo działa w oparciu o zasadę pomocniczości, zwaną zasadą subsydiarności. Najkrócej mówiąc można powiedzieć, że oznacza ona tyle wolności dla obywateli, ile to możliwe, tyle państwa w życiu obywateli, ile to konieczne. Ludzie powinni mieć przestrzeń do tego, aby sami mogli zaspokajać swoje potrzeby, a rolą państwa jest zadbać o to, żeby mieli do tego warunki i możliwości.

Oczywiście są takie sfery, w których obywatele sami nie są w stanie zaspokajać wszystkich potrzeb – jedną z nich jest z pewnością bezpieczeństwo. W tym obszarze rola państwa jest ogromna, polega przede wszystkim na zapewnieniu sprawnego systemu ochrony i obrony w sytuacjach zagrożeń, których jest coraz więcej: pożary, nawałnice, powodzie, skażenia chemiczne, ataki cybernetyczne, czy wojny. Ale nawet najsprawniej działające państwo zawsze reaguje z opóźnieniem, wynikającym z konieczności uruchomienia procedur i służb, a na dodatek często nie dostrzega indywidualnych przypadków, bo musi patrzeć na wszystkich mieszkańców gminy, powiatu, województwa, czy kraju.

Kto reaguje najszybciej w sytuacjach kryzysowych? Kto jest w stanie pomóc konkretnemu człowiekowi? Jego sąsiedzi, mieszkańcy bloku, osiedla, wsi, organizacje pozarządowe działające lokalnie. Wiemy o tym nie tylko z amerykańskich filmów katastroficznych, ale przekonaliśmy się o tym w trakcie pandemii, powodzi czy napływu uchodźców z Ukrainy.

Ale takie reakcje ludzi są możliwe, jeżeli chcą i wiedzą, co robić w sytuacjach kryzysowych. Chcą, bo czują się współodpowiedzialni za siebie i swoich sąsiadów, bo rozumieją, czym jest solidarność społeczna, wzajemność i samopomoc.

Zdolność ludzi do samoorganizacji i samopomocy w sytuacjach kryzysowych, oczywiście z wykorzystaniem tych możliwości, które daje im państwo, określa się jako odporność społeczną. Bezpieczeństwo społeczeństwa i państwa musi opierać się na odporności państwa, na jego służbach, procedurach i infrastrukturze, ale także na odporności społecznej.

Przedstawiony parę dni temu projekt rządowego Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027-2031, o którym informacje pojawiły się na portalu, nie przyczynia się do wzmacniania odporności społecznej. Program, który jest podstawą finansowania działań służących wzmacnianiu bezpieczeństwa państwa i społeczeństwa, koncentruje się wyłącznie na budowaniu odporności państwa: wzmacnianiu infrastruktury, służb ratunkowych i ich personelu, zapewnieniu ciągłości dostaw prądu i wody, sprawnej łączności, budowie infrastruktury ochronnej, czy zapewnieniu zabezpieczenia medycznego. To są niezwykle ważne i potrzebne działania, zwłaszcza że mamy jako kraj w tych obszarach sporo do zrobienia.

Jeśli chodzi o obywateli, to Program przewiduje głównie ich edukowanie, jak zachować się w sytuacjach kryzysowych i jak wykonywać polecenia służb publicznych. To także istotne, ale

Chodzi nie tylko o to, żeby ludzie wiedzieli, jak reagować w sytuacji zagrożenia, ale żeby potrafili się wzajemnie wspierać. Program w proponowanym kształcie wzmacnia wyłącznie rolę państwa i powoduje, że obywatele mogą poczuć się zwolnieni z tej współodpowiedzialności. W sytuacjach kryzysowych nie będą się organizować, żeby sobie pomagać, ale będą czekać, aż pomoże im państwo i jego służby.

Oczywiście jest wielu obywateli, którzy tej współodpowiedzialności nie czują i liczą wyłącznie na państwo. Ale jest też wielu ludzi, co pokazały choćby ostatnie powodzie, którzy się organizują i pomagają swoim sąsiadom nie tylko w sytuacjach zagrożeń, ale także potem, w powrocie do normalności. Kluczową rolę w takich działaniach mają organizacje pozarządowe, zwłaszcza te działające lokalnie. Potrafią aktywizować mieszkańców, organizować i przygotowywać do skutecznego działania.

Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej to znakomita okazja do tego, żeby państwo wzmacniało odporność społeczną, żeby wspierało działania obywateli i ich organizacji służące samopomocy w sytuacjach kryzysowych, a w konsekwencji, żeby wzmacniało budowanie społeczeństwa obywatelskiego, potrafiącego brać sprawy w swoje ręce. Szkoda, że państwo z tej okazji nie skorzystało. Pytanie, dlaczego? Czy w obawie przed zbyt dużą samodzielnością obywateli, czy z powodu braku zaufania do nich czy też wiary jedynie w moc sprawczą państwa?

Tomasz Schimanek, ekspert ds. organizacji pozarządowych i programów społecznych, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce

➡️ Przeczytaj: „Jest projekt Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027-2031. Uwagi tylko do 28 sierpnia”