Podpis Prezydenta pod ustawą o asystencji osobistej. Co zyskają osoby z niepełnosprawnościami, a czego obawiają się stowarzyszenia i fundacje?
„Asystencja osobista to jest sprawa oczywista” – pod takim hasłem osoby z niepełnosprawnościami przez lata wychodziły na ulice. Po podpisaniu ustawy przez prezydenta Karola Nawrockiego postulat ten staje się wreszcie prawem, choć droga do niego była długa i wyboista. Jak zmieniał się projekt ustawy, komu przepisy zapewnią wsparcie od 2028 roku oraz dlaczego – zdaniem działaczy społecznych – okrojone finansowanie może stać się piętą achillesową całego systemu.
Walka o asystencję osobistą zaczęła się wiele lat temu, bo Polska już w 2012 roku ratyfikowała Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Usługa ta jest tam wymieniona jako jeden ze sposobów na realizację ich prawa do niezależnego życia.
Nasz kraj ma jednak duże problemy we wdrażaniu wielu zapisów. Nie znaczy to, że nikt nie mógł korzystać z asystencji osobistej – od kilku lat tego typu wsparcie działa w wielu samorządach, realizowane jest też przez organizacje społeczne, ale jako projekty. To było i jest najbardziej problematyczne. Dość powiedzieć, że poziom wsparcia może różnić się z roku na rok, a przede wszystkim – ze względów biurokratycznych – osoby z niepełnosprawnościami mogą na nie liczyć przez mniej więcej dziewięć miesięcy w roku. Nic zatem dziwnego, że w ostatnich latach społeczność zaczęła intensywnie starać się o ustawę o asystencji osobistej, finansowaną z budżetu centralnego.
Od projektu prezydenckiego do kompromisu w parlamencie
Droga ta nie była łatwa. Jako pierwszy pojawił się projekt, który wyszedł z Kancelarii Prezydenta Andrzeja Dudy w 2024 roku. Spotkał się jednak ze sporą krytyką, chociażby ze względu na to, że wśród beneficjentów asystencji osobistej nie uwzględniał osób poniżej 18. roku życia oraz zakładał limit usługi między 40 a 200 godzin miesięcznie.
Niedługo potem stało się jasne, że rząd wolałby procedować swój projekt, więc strona społeczna zaangażowała się w jego przygotowanie. Nie był to projekt idealny – takich nie ma – ale w wielu punktach wyraźnie lepszy od prezydenckiego, podchodzący do sprawy z o wiele większą elastycznością i dbałością o traktowanie osób z niepełnosprawnościami w sposób indywidualny i podmiotowy. Tyle że prace nad nim, mimo obietnic, przeciągały się, a na kolejnych etapach konsultacji międzyresortowych różne zapisy były - czasami znacznie - zmieniane. Ostatecznie więc, mimo że projekt został przyjęty jako rządowy, pojawiła się jeszcze jedna, trzecia już, wersja poselska, która przywracała część rozwiązań z oryginalnej propozycji strony społecznej.
Wszystkie dokumenty trafiły do prac w komisjach parlamentarnych. To również trwało długo, bo od grudnia 2025 roku, a wiele kwestii trzeba było tłumaczyć od początku. Prace podkomisji obserwowało też Ministerstwo Finansów, wysyłając jasne sygnały, że ze względów budżetowych na niektóre propozycje nie będzie zgody. Ostatecznie powstał jeden projekt, który trafił do Sejmu i 18 września został jednogłośnie przyjęty. W Senacie z kolei udało się dodać kilka tak zwanych bezkosztowych poprawek, ulepszających przyszły system asystencji osobistej o to, czego nie chciał poprawić Sejm. 22 października Sejm je jednak przyjął, a kilka dni później ustawa o asystencji osobistej trafiła na biurko Prezydenta Karola Nawrockiego, który 17 listopada 2026 r. ją podpisał.
Kto i na jakich zasadach otrzyma wsparcie od 2028 roku?
Asystencja osobista, finansowana z budżetu centralnego, zacznie działać w 2028 roku. Do tego czasu ZUS będzie przygotowywać się do stworzenia i wdrożenia systemu informatycznego, przy pomocy którego usługa będzie koordynowana.
Zgodnie z przepisami o asystencję osobistą mogą starać się osoby z niepełnosprawnościami od 13. do 18., a także od 18. do 65. roku życia. Osoba, która otrzymała ją przed osiągnięciem pełnoletności zachowuje prawo do korzystania z asystencji osobistej przez okres nie dłuższy niż kolejne 6 miesięcy od dnia ukończenia 18. roku życia.
Z kolei, gdy ktoś korzystał z usługi przed 65. rokiem życia, po osiągnięciu tego wieku zachowuje prawo do niej do upływu okresu, na który została wydana decyzja. Taki kształt przepisów, wykluczający najmłodsze dzieci oraz seniorów, budzi jednak poważne zastrzeżenia strony społecznej.
– Nie da się nie zauważyć, że ustawa nie jest zgodna ani z Konstytucją, ani z Konwencją ONZ, na co wskazywał m.in. Rzecznik Praw Obywatelskich, a to ze względu na różnicowanie z powodu wieku – podkreśla Marta Lorczyk, samorzeczniczka, aktywna uczestniczka demonstracji i posiedzeń parlamentarnych komisji.
Żeby uzyskać asystencję osobistą konieczne będzie przejście weryfikacji przed dwoma członkami komisji. Na podstawie formularza samooceny, wywiadu bezpośredniego z osobą z niepełnosprawnością, wyniku oceny poziomu potrzeby wsparcia zostanie przydzielona odpowiednia liczba godzin usługi w miesiącu. Pod warunkiem, że dana osoba otrzyma minimum 80 punktów (na 100). Warto dodać, że do składu komisji, w miarę możliwości, wyznacza się przynajmniej jedną osobę z niepełnosprawnością jak najbardziej zbliżoną do rodzaju niepełnosprawności osoby ubiegającej się o przyznanie prawa do asystencji osobistej. Jeżeli decyzja o jej przyznaniu jest pozytywna, obowiązuje ona minimum rok, maksymalnie pięć lat. Ustawa określa szczegółowo powyższe kwestie, jak również możliwości ponownego składania wniosków, w przypadku decyzji odmownej.
Asystent z rejestru i wsparcie „szyte na miarę”
Ustawa opisuje także wymogi, które muszą spełniać asystentki i asystenci oraz ich niezbędne kwalifikacje, na przykład związane z umiejętnością udzielenia pierwszej pomocy. Ustawa przewiduje stworzenie rejestru osób mogących wykonywać ten zawód. Określa limit usługi – można ją świadczyć w wymiarze nieprzekraczającym 276 godzin miesięcznie, z uwzględnieniem łącznej liczby godzin asystencji osobistej świadczonej na rzecz wszystkich użytkowników. Daje też prawo, by za każde 10 godzin świadczenia asystencji osobistej przysługiwała jedna godzina płatnego czasu wolnego, jednak nie więcej niż 208 godzin płatnego czasu wolnego w ciągu roku kalendarzowego. Osoby podejmujące się wykonywania asystencji osobistej mają też prawo do superwizji oraz podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej. Przepisy pozwalają też by w okresie przejściowym – do 31 grudnia 2029 roku – asystentem osobistym mogła być osoba niespełniająca wszystkich zapisanych wcześniej warunków, jeżeli została wybrana przez osobę z niepełnosprawnością oraz jest w trakcie zdobywania kwalifikacji.
– Uruchomienie systemu będzie wymagało pozyskania bardzo dużej liczby osób świadczących usługi. Nadmiernie restrykcyjne wymagania już na początku mogłyby poważnie utrudnić ten proces – zwraca uwagę Łukasz Wielgosz, członek zarządu Fundacji Avalon, pozytywnie oceniając złagodzenie wymogów kwalifikacyjnych na starcie systemu.
W ustawie opisany jest także zakres wsparcia, w który wliczają się m.in. czynności samoobsługowe (w tym higiena osobista), prowadzenie gospodarstwa domowego, przemieszczanie się, komunikacja z otoczeniem, podejmowania aktywności życiowej, w tym osobistej, społecznej i zawodowej, jak również proste czynności pielęgnacyjne lub higieniczne i te bardziej zaawansowane, po odbyciu odpowiednich szkoleń. Wszystkie szczegóły, czyli co w przypadku danej osoby z niepełnosprawnością oznacza asystencja osobista, zapisane zostają w kontrakcie.
Zadania dla powiatów, stowarzyszeń i fundacji
Ustawa określa również, kto może być realizatorem usługi. Podstawowy podmiot to powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej do asystencji osobistej. Może on oczywiście zlecić to zadanie organizacjom społecznym oraz innym podmiotom wymienionym w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w tym spółdzielniom socjalnym. Realizatorzy m.in. rekrutują asystentki i asystentów osobistych, powołują koordynatorów, zapewniają świadczenie usługi, weryfikują kompetencje, rozstrzygają spory, zapewniają ewaluację świadczenia usługi. Organizacje społeczne oraz eksperci podkreślają, że zakres tych zadań wykracza daleko poza prostą administrację.
– W powiatach czy w organizacjach społecznych musi być ktoś, kto nie tylko zajmie się papierologią, ale przede wszystkim będzie rekrutował aktywnie asystentów, łączył ich odpowiednio z osobami z niepełnosprawnościami, rozwiązywał drobne spory, kierował szkoleniem… Tymczasem dziś koszty pośrednie są na poziomie takim, jak obsługa 800+, która jest dość prostym, urzędowym zadaniem – zauważa Krzysztof Kurowski z Polskiego Forum Osób z Niepełnosprawnościami.
Wąskie gardło systemu: obcięte koszty pośrednie
To właśnie kwestia zbyt małych środków przeznaczonych na obsługę i organizację wsparcia budzi dziś największy niepokój samorządów oraz stowarzyszeń i fundacji. Podczas prac parlamentarnych poziom tzw. kosztów pośrednich dla realizatorów zmniejszono o połowę – z planowanych 7 procent do 3,5 procent, wprowadzając dodatkowo limit kwotowy. Tymczasem profesjonalna koordynacja usługi, zastępstwa, nadzór nad jakością i wsparcie w sytuacjach kryzysowych wymagają realnego zaplecza kadrowego i finansowego. Organizacje społeczne ostrzegają, że przy tak okrojonym budżecie trudno będzie im bezpiecznie wziąć na siebie odpowiedzialność za realizację zadania.
– Uważam, że przyjęty poziom finansowania tych zadań jest zdecydowanie zbyt niski. Nie daje realizatorom wystarczającego bezpieczeństwa finansowego i może stać się piętą achillesową całego systemu
– ocenia Łukasz Wielgosz z Fundacji Avalon.
Ustawa precyzuje też kwestie finansowania asystencji osobistej, przygotowywania raportów na jej temat, wersyfikacji tego, jak usługa jest realizowana. Znalazły się w niej również przepisy przejściowe, np. o tym, że w 2028 roku maksymalny wymiar usługi to 200 godzin, a w 2029 roku 220 godzin miesięcznie (ostatecznie będzie można uzyskać 240 godzin).
Historyczny krok, ale nie koniec drogi
Mimo wielu kontrowersji, ograniczeń wiekowych i obaw o niedoszacowanie kosztów obsługi, uchwalenie ustawy o asystencji osobistej jest dla środowiska osób z niepełnosprawnościami oraz wspierających je organizacji społecznych wydarzeniem przełomowym. Wieloletnia determinacja samorzeczników, protesty i praca ekspercka sprawiły, że wsparcie w niezależnym życiu przestaje być traktowane jak doraźna pomoc charytatywna, a staje się gwarantowanym ustawowo prawem, choć jego wdrożenie będzie wymagało dalszej czujności i korekt.
– Mimo wszystkich zastrzeżeń, jestem przekonany, że uchwalenie ustawy jest historycznym osiągnięciem i milowym krokiem w realizacji art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Jednocześnie uchwalenie ustawy nie jest końcem drogi do niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami – podsumowuje Łukasz Wielgosz z Fundacji Avalon.
Źródło: inf. własna ngo.pl
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP