Publicystyka - ngo.pl

– Przychodzimy z tym projektem, żeby pokazać, że jest alternatywa, że można coś zrobić – mówiła Ewa Kulik-Bielińska z Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, która wraz z innymi przedstawicielkami i przedstawicielami organizacji społecznych wzięła udział w spotkaniu Parlamentarnego Zespołu ds. organizacji pozarządowych i społeczeństwa obywatelskiego. Dodała, że organizacje liczą, iż rząd koalicji 15-tego października będzie odważnie przeciwstawiał się nastrojom antymigranckim – także zmianami prawnymi. – Nie można walkowerem oddawać pola i mówić, że „prezydent zawetuje”. Dajmy mu szansę zawetowania. Pokażmy, że są inne pomysły i że za nimi stoją ludzie. Jesteśmy na to gotowi. Kiedy będą państwo składali ten projekt, my – 86 organizacji – możemy przyjść do sejmu i powiedzieć, dlaczego go popieramy.

Inicjatorem społecznego projektu ustawy o zmianie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej i niektórych innych ustaw jest Stowarzyszenie Nomada, a jego autorem Filip Rakoczy, radca prawny i członek zarządu organizacji. Projekt powstał przy współudziale organizacji zrzeszonych w Sieci Migracje. Jak podkreśla autor projektu, propozycja ma charakter minimum: nie rozwiązuje wszystkich problemów polskiego systemu migracyjnego i azylowego, lecz porządkuje najpilniejsze sprawy.

Zdaniem organizacji zmiany pozwolą dostosować polskie przepisy do prawa międzynarodowego i unijnego. Do projektu dołączono uzasadnienie, analizujące niezgodność obowiązujących polskich przepisów z prawem międzynarodowym i unijnym. Pokazuje ono nie tylko potrzebę zmian, lecz także skalę problemów całego systemu.

ZAPIS transmisji z posiedzenia Zespołu można zobaczyć na stronach sejmowych >>

Jedną z najważniejszych propozycji organizacji jest przywrócenie możliwości składania wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej.

Projekt zakłada uchylenie przepisów pozwalających na czasowe ograniczenie możliwości składania tych wniosków.  Obecnie prawo do złożenia takiego wniosku może zostać czasowo ograniczone w przypadku instrumentalizacji migracji, jeżeli związane z nią działania stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa lub społeczeństwa.

Instrumentalizacja została w ustawie zdefiniowana jako działania podejmowane przez państwo graniczące z Polską lub inny podmiot, zmierzające do umożliwienia cudzoziemcom przekroczenia granicy wbrew przepisom prawa i mogące prowadzić do destabilizacji sytuacji wewnętrznej w Polsce.

W okresie obowiązywania ograniczenia Straż Graniczna nie przyjmuje wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej na objętym nim odcinku granicy. Ograniczenie wprowadza Rada Ministrów na maksymalnie 120 dni z możliwością przedłużenia za zgodą Sejmu o kolejne 60 dni. Nawet w czasie obowiązywania ograniczenia Straż Graniczna powinna jednak przyjmować wnioski od osób należących do określonych w ustawie grup wrażliwych.

Ustawa wprowadzająca możliwość czasowego ograniczenia przyjmowania wniosków o ochronę międzynarodową została uchwalona w lutym 2025 r. – pomimo protestów organizacji. Ograniczenie na granicy z Białorusią obowiązuje od 27 marca 2025 r. i jest systematycznie przedłużane. Ostatnio przedłużono je 13 lipca 2026 r. o kolejne 60 dni.

Organizacje podkreślają, że zastrzeżenia budzą także praktyki Straży Granicznej. Wnioski nie są przyjmowane od osób podejrzewanych o wcześniejsze przekroczenie granicy polsko-białoruskiej, nawet gdy znajdują się poza odcinkiem objętym ograniczeniem, ani od osób z grup wrażliwych, choć przepisy przewidują dla nich wyjątek.

Zdaniem organizacji przepisy są niezgodne z Konstytucją RP, prawem Unii Europejskiej i prawem międzynarodowym. Zastrzeżenia zgłaszał także Rzecznik Praw Obywatelskich, a podobną ocenę formułują w niektórych sprawach sądy. W maju Stowarzyszenie Interwencji Prawnej skierowało do Komisji Europejskiej skargę dotyczącą naruszenia prawa UE.

Podczas posiedzenia głos w tej sprawie zabrał podsekretarz stanu w MSWiA Maciej Duszczyk. W jego opinii, przepisy ustawy są zgodne z Konstytucją i prawem międzynarodowym.

Wydaje się, że postulaty organizacji dotyczące prawa do azylu, nie są zbieżne z planami rządu. Podczas niedawnego posiedzenia podkomisji do spraw obywatelskich, cudzoziemców i migracji, przedstawiciel MSWiA przekonywał, że możliwość przedłużania ograniczenia jedynie o 60 dni jest niewystarczająca. Zdaniem resortu okres ten powinien wynosić co najmniej 120 dni.

Zmiana ma zostać włączona do przygotowywanej przez MSWiA szerokiej nowelizacji przepisów migracyjnych, której głównym założeniem ma być „bezpieczeństwo migracyjne”. Zgodnie z zapowiedziami prace legislacyjne mają rozpocząć się po wakacjach i być prowadzone w szybkim trybie.

Podczas posiedzenia podkomisji pojawił się nawet głos, że ograniczenie możliwości składania wniosków powinno obowiązywać bezterminowo.

Proponowane przez MSWiA zmiany mają realizować przyjętą przez rząd jesienią 2024 roku strategię migracyjną „Odzyskać kontrolę. Zapewnić bezpieczeństwo. Kompleksowa i odpowiedzialna strategia migracyjna Polski na lata 2025–2030”. Przed jej przyjęciem nie przeprowadzono konsultacji publicznych. Pod presją organizacji zorganizowano wysłuchanie obywatelskie, które w kluczowych kwestiach niczego nie zmieniło.

CZYTAJ TAKŻE: Na przygotowanej przez rząd strategii migracyjnej nie pozostawiono suchej nitki [relacja] >>

Społeczny projekt nowelizacji ustawy o cudzoziemcach przewiduje także jednoznaczny zakaz umieszczania małoletnich w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców.

Przepisy pozwalające umieszczać w takich ośrodkach małoletnich cudzoziemców pozostających bez opieki weszły w życie 1 stycznia 2026 r. Przeciwko tym zapisom występowali Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz organizacje społeczne, w tym Stowarzyszenie Interwencji Prawnej i Helsińska Fundacja Praw Człowieka, które skierowały petycję do senatu. Wskazywały, że przepisy przyjęto bez konsultacji. MSWiA broniło jednak przyjętego rozwiązania.

Obecnie przepisy stanowią, że nie umieszcza się w ośrodkach strzeżonych cudzoziemców w przypadku, gdy mogłoby to spowodować niebezpieczeństwo dla ich życia lub zdrowia, ich stan psychofizyczny może uzasadniać domniemanie, że byli poddani przemocy lub są osobami niepełnosprawnymi. W tej grupie nie ma dzieci.

Kolejne propozycje organizacji dotyczą zasad udzielania pomocy osobom objętym ochroną czasową. Obecne zasady wprowadziła ustawa z 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw, która weszła w życie 5 marca 2026 r.

Przepisy pozwalają zapewnić osobie objętej ochroną czasową pobyt i wyżywienie przez maksymalnie 60 dni od pierwszego przyjazdu do Polski, ale tylko w ciągu 12 miesięcy od zdarzenia, które uruchomiło tę ochronę. W przypadku wojny w Ukrainie okres ten dawno upłynął, więc nowo przybyli nie mogą skorzystać z takiego wsparcia. Pomoc nadal przysługuje wąsko określonym grupom wrażliwym.

Projekt zachowuje 60-dniowy okres wsparcia, ale usuwa limit 12 miesięcy. Pomoc byłaby dostępna przez cały czas obowiązywania decyzji Rady Unii Europejskiej o masowym napływie wysiedleńców i mogłaby polegać na zakwaterowaniu zbiorowym albo świadczeniu na pokrycie kosztów pobytu.

Organizacje proponują także rozszerzenie katalogu osób należących do grup wrażliwych, które mogą dłużej korzystać z zakwaterowania.

Obecnie obejmuje on osoby posiadające polskie orzeczenie o niepełnosprawności oraz ich opiekunów, jeżeli nie pobierają świadczenia pielęgnacyjnego. Należą do niego także kobiety po 60. roku życia i mężczyźni po 65. roku życia, pod warunkiem, że nie pobierają polskiej emerytury, nie pracują i nie mają w Polsce pełnoletnich zstępnych. Do grup wrażliwych należą też kobiety w ciąży, osoby wychowujące dziecko do 12. miesiąca życia, osoby z zagranicznej instytucjonalnej pieczy zastępczej oraz osoby bezpośrednio po co najmniej siedmiodniowej hospitalizacji finansowanej przez NFZ — do ustania jej przyczyny.

Organizacje proponują rozszerzenie katalogu osób wrażliwych przede wszystkim o opiekunów osób z niepełnosprawnościami, którzy pobierają świadczenie pielęgnacyjne. Pomoc miałaby przysługiwać również seniorom i seniorkom, jeżeli pobierają polską emeryturę albo pracują, ale ich dochód nie przekracza kryterium z ustawy o pomocy społecznej. Z zakwaterowania mogliby korzystać także seniorzy, którzy mają w Polsce pełnoletnich zstępnych.

Projekt obejmuje ponadto osoby samotnie opiekujące się co najmniej dwojgiem dzieci poniżej 13. roku życia, dzieci pozostające pod ich opieką oraz opiekunów osób z zagranicznej pieczy zastępczej.

Ustawa „o wygaszaniu”, która wprowadziła niekorzystne dla wielu uchodźców uregulowania, została uchwalona pomimo protestów organizacji. Projekt przesłano im do konsultacji tuż przed Wigilią, dając cztery dni robocze na zgłaszanie uwag. Zaprotestowało ponad 60 organizacji. Ostatecznie dłuższe konsultacje odbyły się, lecz większości postulatów, w dużej mierze zbieżnych z obecnym projektem, nie uwzględniono.

CZYTAJ TAKŻE: Konsultacje projektu o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Organizacje zgłosiły dziesiątki uwag >>

Po wejściu ustawy w życie organizacje alarmowały, że część osób znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji utraciła dostęp do pomocy i ich sytuacja jest dramatyczna. Niektóre stowarzyszenia i fundacje uruchomiły zbiórki oraz własne działania pomocowe.

10 kwietnia Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zorganizowało z organizacjami i samorządami spotkanie w tej sprawie, ale według organizacji nie przyniosło ono konkretnych rezultatów. Obecny na posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu ds. współpracy z organizacjami pozarządowymi przedstawiciel MRPiPS zapewniał, że ministerstwo widzi problem i stara się rozwiązywać go wdrażając specjalne programy.

Minister Maciej Duszczyk przyznał, że jeśli chodzi o katalog grup wrażliwych objętych pomocą zmiany są konieczne. Powiedział, że jego zespół przyjrzy się proponowanym rozwiązaniom. Przypomniał jednak, że uchwalone akty prawne musiałyby zyskać aprobatę prezydenta.

Przywrócenie dostępu do świadczeń zdrowotnych osobom objętym ochroną czasową to następna propozycja zgłoszona przez organizacje.

Obecnie prawo do świadczeń przysługuje osobom posiadającym numer PESEL ze statusem UKR tylko wtedy, gdy są ofiarami tortur lub gwałtu, nie ukończyły 18 lat, mieszkają w ośrodku zbiorowego zakwaterowania albo znajdują się w okresie ciąży, porodu lub połogu. Pozostali zostali pozbawieni tego prawa ustawą „o wygaszeniu”.

Projekt znosi te ograniczenia i przywraca dostęp do publicznej opieki zdrowotnej wszystkim osobom posiadającym PESEL ze statusem UKR.

Projekt rozszerza też pomoc społeczną o interwencję kryzysową i zasiłek stały. Obecnie osobom objętym ochroną czasową przysługują schronienie, posiłek, niezbędne ubranie i zasiłek celowy.

Organizacje podkreślają, że zasiłek stały mógłby zabezpieczyć podstawowe potrzeby starszych osób z niskimi emeryturami, a brak interwencji kryzysowej szczególnie dotyka osoby doświadczające przemocy domowej.

Projekt przewiduje także uchylenie przepisu, który do 4 marca 2027 r. zawiesza terminy rozpatrywania przez wojewodów m.in. spraw o zezwolenia na pobyt. Przepisy zawieszające terminy wprowadzono w związku z sytuacją wywołaną wojną w Ukrainie. Projekt przywraca ich bieg, dzięki czemu cudzoziemcy mogliby ponownie skarżyć bezczynność i przewlekłość postępowań.

Pozostałe przepisy projektu dotyczą osób objętych ochroną czasową, które nie mają ważnego paszportu oraz tych, które wystąpiły o ochronę międzynarodową. Projekt pozwalałby ustalić ich tożsamość na podstawie innych wiarygodnych dokumentów i uzyskać status UKR, z obowiązkiem przedstawienia paszportu w ciągu sześciu miesięcy. Przewiduje również przywrócenie ochrony czasowej osobom, którym ostatecznie odmówiono udzielenia ochrony międzynarodowej.

Przedstawiciele i przedstawicielki organizacji, oprócz przedstawienia najważniejszych założeń projektu nowelizacji, mówili także o sprawach pozostających poza jego zakresem, jak np. nastroje antymigranckie w społeczeństwie oraz związana z tym rosyjska dezinformacja.

W spotkaniu uczestniczyły członkinie Parlamentarnego Zespołu ds. organizacji pozarządowych i społeczeństwa obywatelskiego: Magdalena Biejat i Anita Kucharska-Dziedzic, wicemarszałek sejmu Dorota Niedziela, posłanka Koalicji Obywatelskiej Katarzyna Królak oraz przedstawiciele MSWiA oraz MRPiPS.

Jeszcze przed posiedzeniem zespołu, 3 sierpnia, grupa posłanek i posłów Lewicy wniosła do Sejmu własny projekt nowelizacji ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Dotyczy on przede wszystkim zasad funkcjonowania obiektów zbiorowego zakwaterowania oraz dostępu do opieki zdrowotnej osób objętych ochroną czasową. Rozszerza katalog osób uprawnionych do nieodpłatnego pobytu w takich obiektach. Przewiduje również dostęp do świadczeń zdrowotnych dla osób z grup wrażliwych mieszkających poza obiektami oraz zlecania prowadzenia obiektów organizacjom pozarządowym bez otwartego konkursu ofert. Projekt obejmuje tylko część kwestii zgłaszanych przez organizacje. Nie wiadomo, dlaczego posłanki i posłowie zdecydowali się wnieść własny projekt dwa dni przed zaplanowanym spotkaniem z organizacjami poświęconym ich propozycji.

Senatorka Magdalena Biejat mówiła m.in., że dostrzega kryzys wywołany wprowadzeniem ustaw wygaszających pomoc obywatelom Ukrainy i podziękowała organizacjom za gotowe rozwiązania. Zwróciła jednak uwagę, że rozwiązania prawne wymagają również przekonania prezydenta Nawrockiego, aby przyjętych rozwiązań nie wetował. Organizacjom dziękował również minister Maciej Duszczyk, mówiąc, że głos organizacji jest bardzo potrzebny. Większość przedstawicieli rządu i parlamentu odnosiła się jednak głównie do kwestii potrzeby ochrony grup wrażliwych, pomijając inne kwestie podnoszone przez organizacje. Posłanka Katarzyna Królak pytała organizacje, jakie działania zmierzające do zmiany nastawienia społeczeństwa do cudzoziemców zamierzają podjąć. Ze strony członkiń zespołu ani rządu nie padły żadne konkretne deklaracje.

Jak dalej potoczą się losy projektu, dopiero się okaże. Do tej pory głos organizacji zajmujących się migracją rzadko był brany pod uwagę przez rządzących. W pierwszym półroczu 2026 r. trudno znaleźć przykład ważnej zmiany w obszarze migracji, która nie spotkałaby się z reakcją organizacji społecznych. Trudniej jednak wskazać sytuację, w której ich stanowiska rzeczywiście wpłynęły na decyzje administracji.

To jeden z obszarów, w których najczęściej dochodzi do sporów dotyczących praw człowieka, sposobu stanowienia prawa i jakości konsultacji publicznych. Organizacje są bardzo aktywnymi uczestnikami debaty o migracji, rząd nadal jednak nie traktuje ich jak partnerów w tworzeniu polityk publicznych.

Przykładem podejścia administracji do organizacji społecznych są prace nad rozporządzeniem MSWiA dotyczącym ich udziału w obserwowaniu deportacji. Projekt formalnie zachowuje możliwość obecności przedstawicieli organizacji podczas doprowadzania cudzoziemców do granicy lub portu, ale określa warunki, które mogą uczynić tę kontrolę iluzoryczną. Organizacja mogłaby zostać poinformowana o planowanej deportacji zaledwie dwie godziny przed rozpoczęciem czynności, a na potwierdzenie udziału miałaby tylko godzinę. Krytyczne uwagi do projektu zgłosiły organizacje społeczne, jednak prace nad nim nadal trwają.

Równolegle trwają prace nad projektem Strategii Integracyjnej Polski na lata 2026–2035. Organizacje zgłosiły do niego liczne uwagi, a Forum Migracyjne przeprowadziło także własne konsultacje z osobami migranckimi. Na razie nie wiadomo jednak, w jakim stopniu ich postulaty zostaną uwzględnione w ostatecznej wersji dokumentu.

CZYTAJ TAKŻE: Od „gościa” do „sąsiada”. Strategia Integracyjna Polski na lata 2026-2035. Głos osób z doświadczeniem migracji >>

Najbliższe miesiące pokażą nie tylko, czy społeczny projekt uzyska poparcie, ale również czy udział organizacji w konsultacjach przestanie mieć wyłącznie formalny charakter.