Publicystyka - ngo.pl

Takie informacje przekazali przedstawiciele Ministerstwa Sprawiedliwości podczas spotkania z organizacjami prowadzącymi Ośrodki Pomocy dla Osób Pokrzywdzonych Przestępstwem, które odbyło się 23 lipca. Konkursy na prowadzenie ośrodków mają zostać ogłoszone pod koniec sierpnia.

Resort kończy również prace nad nowym Programem Program Pomocy Osobom Pokrzywdzonym na lata 2027 - 2029 oraz nad zmianą rozporządzenia regulującego funkcjonowanie Funduszu Sprawiedliwości. Program nie został do tej pory przekazany do konsultacji organizacjom, dostały go natomiast osoby zasiadające w Społecznej Radzie ds. Funduszu Sprawiedliwości, które przesłały swoje uwagi.

Przedstawiciele ministerstwa podczas spotkania tłumaczyli, że ogłoszenie konkursów na nowych zasadach wymaga zmiany rozporządzenia – dlatego najpierw zakończone zostaną prace nad nim, a dopiero potem będą ogłaszane konkursy.

Jedną z najważniejszych zmian ma być wprowadzenie trzyletnich konkursów na prowadzenie ośrodków. Jak przekonywało ministerstwo, rozwiązanie to ma zapewnić organizacjom większą stabilność działania, umożliwić długofalowe planowanie, a także stworzyć warunki do budowania trwałych, wykwalifikowanych zespołów eksperckich.

Nowy Program zakłada rozdysponowanie blisko 589 mln zł. Z tej kwoty aż 180 mln zł – czyli blisko jedna trzecia budżetu – ma zostać przeznaczona na tworzenie specjalistycznych ośrodków pomocy dla dzieci (Centrów Pomocy Dzieciom).

Resort wycofał się z pomysłu większego oparcia systemu pomocy dla dorosłych osób pokrzywdzonych przestępstwem na strukturach samorządowych i zapowiada utrzymanie konkursów dla organizacji pozarządowych organizowanych przez ministerstwo. Jednocześnie w przypadku pomocy dzieciom chce rozwijać model oparty na współpracy samorządów i organizacji pozarządowych.

Ministerstwo zapowiedziało również utworzenie specjalistycznych ośrodków pomocy dla osób pokrzywdzonych przestępstwem. Osobne ośrodki mają powstać dla osób pokrzywdzonych przestępstwami seksualnymi, handlem ludźmi oraz poszkodowanych w wypadkach komunikacyjnych.

Jak relacjonują przedstawiciele organizacji, podczas wcześniejszego spotkania w Najwyższej Izbie Kontroli przedstawiciele Ministerstwa Sprawiedliwości mówili o planach utworzenia specjalistycznych ośrodków dla osób doznających przemocy domowej. Ostatecznie takie placówki nie znalazły się wśród rozwiązań omawianych podczas lipcowego spotkania.

Spotkanie dotyczyło przede wszystkim kolejnego etapu funkcjonowania systemu pomocy osobom pokrzywdzonym przez przestępstwa, jednak organizacje społeczne zwracały uwagę przede wszystkim na problemy związane z realizacją obecnych umów. Wskazywały, że z powodu opóźnień w rozstrzygnięciu konkursów rozpoczęły realizację projektów później, jednocześnie są zobowiązane do osiągnięcia bardzo wysokich wskaźników liczonych od początku roku. A za ich niezrealizowanie grożą im kary.  Ewentualny zwrot środków przeznaczonych na działania merytoryczne może pociągnąć za sobą także konieczność zwrotu kosztów administracyjnych, takich jak czynsz czy obsługa księgowa, które zostały już poniesione. Przedstawiciele Ministerstwa Sprawiedliwości zapewniali, że okoliczności te będą uwzględniane przy rozliczaniu projektów, jednak – jak relacjonują organizacje – nie padły konkretne deklaracje rozwiązań.

Lipcowe spotkanie zamyka intensywne pierwsze półrocze zmian dotyczących Funduszu Sprawiedliwości i współpracy Ministerstwa Sprawiedliwości z organizacjami społecznymi.

Fundusz Sprawiedliwości finansuje dwa główne obszary działań: pomoc osobom pokrzywdzonym przestępstwem oraz pomoc postpenitencjarną. W części dotyczącej osób pokrzywdzonych w ostatnich miesiącach ministerstwo ogłaszało kolejne konkursy na prowadzenie ośrodków pomocy, uruchomienie ogólnopolskiej infolinii oraz tworzenie Centrów Pomocy Dzieciom. Z kolei w części postpenitencjarnej trwały konkursy na prowadzenie ośrodków dla osób opuszczających zakłady karne.

W poprzednich latach Fundusz Sprawiedliwości finansował także trzeci obszar – programy związane z przeciwdziałaniem przestępczości. Po zmianie władzy obecny rząd zrezygnował jednak z ogłaszania tych konkursów z powodu nieprawidłowości w wydatkowaniu środków w poprzednich latach. Na początku toku przedstawiciele ministerstwa nie wykluczali powrotu do tego rodzaju konkursów, a razie jednak nic nie wskazuje na to, aby miało to nastąpić.

Nadal toczą się postępowania karne dotyczące nieprawidłowości w działaniu Funduszu Sprawiedliwości.

Najwięcej emocji wzbudził konkurs na prowadzenie Ośrodków Pomocy dla Osób Pokrzywdzonych Przestępstwem. Choć został ogłoszony jeszcze w lipcu 2025 r., jego wyniki poznaliśmy dopiero 2 marca 2026 r. Opóźnienie sprawiło, że wiele organizacji musiało czasowo zawiesić działalność.

CZYTAJ TAKŻE: Fundusz Sprawiedliwości. Czy „porządkowanie procedur” musi oznaczać paraliż pomocy? >>

W czasie, gdy organizacje czekały na rozstrzygnięcie konkursu, Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiadało także przebudowę całego systemu. Wiceminister Sławomir Pałka mówił o przekazaniu organizacji pomocy na poziom powiatów, natomiast minister Waldemar Żurek na poziom województw. Ostatecznie w nowym Programie resort wycofał się z tych pomysłów i zdecydował o utrzymaniu konkursów organizowanych przez ministerstwo.

CZYTAJ TAKŻE: Sławomir Pałka: „Nie jestem dumny z opóźnień”. Resort sprawiedliwości zapowiada nowe otwarcie w Funduszu Sprawiedliwości [wywiad] >>

W kwietniu ministerstwo ogłosiło konkurs uzupełniający dla okręgów, w których nie udało się wyłonić operatorów – było osiem takich lokalizacji. Wyniki ogłoszono 26 czerwca. Mimo dodatkowego naboru, w trzech lokalizacjach nadal nie udało się znaleźć organizacji spełniających wymagania konkursowe. Oznacza to jednak, że na 47 okręgów jedynie w trzech nie udało się znaleźć organizacji gotowej prowadzić ośrodek.

W marcu ogłoszono konkurs na prowadzenie ogólnopolskiej infolinii dla osób pokrzywdzonych przestępstwem. O dofinansowanie ubiegały się cztery organizacje, a umowę na prowadzenie infolinii do końca 2027 roku otrzymała Fundacja IWO – Doradztwo Obywatelskie z Krakowa.

Poważną dyskusję wywołał także konkurs na tworzenie i prowadzenie Centrów Pomocy Dzieciom. W tym przypadku adresatami naboru były jednostki samorządu terytorialnego. Mogą one prowadzić centra samodzielnie albo powierzyć to zadanie organizacjom. Nabór zakończył się akceptacją wszystkich sześciu złożonych ofert. Większość samorządów zamierza prowadzić ośrodki samodzielnie, pozostałe chcą zlecić to działanie organizacjom. Część organizacji i samorządów krytykowała przyjęty model, wskazując, że nie rozwija on już istniejącej sieci Centrów Pomocy Dzieciom i w praktyce ogranicza możliwość ubiegania się o środki przez organizacje, które prowadzą je obecnie.

CZYTAJ TAKŻE: Reforma bez konsultacji? Zwrot w finansowaniu pomocy dla dzieci pokrzywdzonych przestępstwem >>

Problemy nie dotyczyły wyłącznie organizacji pomagających osobom pokrzywdzonym przestępstwem. Opóźnienia pojawiły się również w części postpenitencjarnej Funduszu Sprawiedliwości. W tym przypadku powodem było późne ogłoszenie konkursu – dopiero w grudniu 2025 roku, a jego wyniki opublikowano 2 kwietnia 2026 roku.

Ministerstwo wyłoniło organizacje w dziesięciu z jedenastu okręgów i przyznało dofinansowanie 16 podmiotom. Ponieważ, zgodnie z założeniami programu, w każdym okręgu powinny działać dwa ośrodki – nie udało się zbudować pełnej sieci wsparcia. Organizacje pozarządowe spodziewały się kolejnego naboru, ale resort go nie ogłosił.

Organizacje zajmujące się pomocą postpenitencjarną zgłaszały zastrzeżenia nie tylko do opóźnień, ale również do warunków konkursu. Kierowały w tej sprawie pisma do ministerstwa. W swoich wystąpieniach do Ministerstwa Sprawiedliwości i Rzecznika Praw Obywatelskich wskazywały, że część przyjętych rozwiązań utrudnia dostęp do pomocy osobom opuszczającym zakłady karne. Głos w sprawie opóźnień oraz warunków konkursu zabierały także na łamach ngo.pl. Niektóre z nich zgłaszały inne zastrzeżenia dotyczące organizacji systemu.

CZYTAJ TAKŻE: 584 mln zł niewydane, ośrodki zamykane. Paradoks Funduszu Sprawiedliwości oczami organizacji społecznych >>

CZYTAJ TAKŻE: Paraliż funduszy celowych w Ministerstwie Sprawiedliwości. Fundacja ATS Warszawa składa list otwarty >>

W kwietniu Ministerstwo Sprawiedliwości opublikowało projekt nowego rozporządzenia w sprawie Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej i skierowało go do konsultacji publicznych. Projekt miał uporządkować zasady funkcjonowania Funduszu po zmianach wprowadzanych przez resort, a także uwzględnić wnioski płynące z kontroli Najwyższej Izby Kontroli dotyczących wydatkowania środków w poprzednich latach.

Do projektu wpłynęło kilkanaście opinii organizacji pozarządowych – zarówno tych zajmujących się pomocą osobom pokrzywdzonym przestępstwem, jak i organizacji świadczących pomoc postpenitencjarną.

Choć konsultacje dotyczyły projektu rozporządzenia, organizacje zajmujące się pomocą postpenitencjarną wykorzystały je do zwrócenia uwagi na szersze problemy związane z funkcjonowaniem systemu. W swoich opiniach wracały do kwestii warunków konkursów, sposobu finansowania działań oraz dostępu do pomocy dla osób opuszczających zakłady karne. Dla części organizacji rozporządzenie stało się okazją do ponownego przedstawienia postulatów zgłaszanych od początku roku.

Również w kwietniu Ministerstwo Sprawiedliwości zaktualizowało Program Pomocy Postpenitencjarnej na 2026 rok. Projekt zmian przekazano członkom Społecznej Rady ds. Funduszu Sprawiedliwości z bardzo krótkim terminem na zgłoszenie uwag.

Organizacje pozytywnie oceniają przede wszystkim zapowiedź wprowadzenia trzyletnich konkursów, od lat wskazując, że krótkie okresy finansowania utrudniają planowanie działań i budowanie stabilnych zespołów. 

Wielu przedstawicieli trzeciego sektora rozumie, że Ministerstwo Sprawiedliwości stanęło przed trudnym zadaniem uporządkowania zasad funkcjonowania Funduszu Sprawiedliwości po ujawnionych w poprzednich latach nieprawidłowościach. Jednocześnie zwracają uwagę, że zmianom wciąż towarzyszy zbyt mało dialogu z organizacjami. Projekty programów i dokumentów często trafiają do konsultacji późno lub z bardzo krótkim terminem na zgłoszenie uwag, a wiele decyzji zapada bez wcześniejszej dyskusji z podmiotami, które na co dzień realizują zadania finansowane z Funduszu. 

Najbliższe miesiące pokażą, czy zapowiadane zmiany przełożą się nie tylko na nowe zasady finansowania, ale również na bardziej partnerski model współpracy z organizacjami społecznymi.