Publicystyka - ngo.pl

Od 1 stycznia 2026 roku część ośrodków pomocy postpenitencjarnej i pomocy pokrzywdzonym przestępstwem zawiesiła działalność. Powodem są opóźnienia w rozstrzygnięciu konkursów z Funduszu Sprawiedliwości. Trzynaście organizacji skierowało wspólne stanowisko do Ministra Sprawiedliwości, a Małopolskie Stowarzyszenie Probacja wystąpiło do Rzecznika Praw Obywatelskich. Na kontach Funduszu znajduje się ponad 584 mln zł, których resort nie wydatkuje na realizację ustawowych zadań.

Dwa konkursy – podobne problemy

Pomoc pokrzywdzonym przestępstwem. Konkurs na ośrodki pomocy pokrzywdzonym na 2026 rok (budżet 120 mln zł, 43 ośrodki okręgowe, 62 złożone oferty) ogłoszono w lipcu 2025 r. Termin rozstrzygnięcia Minister Sprawiedliwości przesunął do 31 stycznia 2026 r. – bez podania przyczyny.

Jak informowała Wirtualna Polska, wiceminister Sławomir Pałka mówił o „paraliżu decyzyjnym” w resorcie, będącym wynikiem zarzutów prokuratorskich dla osób poprzednio zarządzających Funduszem. Dodatkowo – w ocenie resortu – nie było ani jednego wniosku bez wad formalnych, przy czym wiele organizacji nie otrzymało jeszcze informacji o zastrzeżeniach.

Według doniesień „Rzeczpospolitej", mimo zatrudnienia dziesięciu dodatkowych urzędników, Ministerstwo Sprawiedliwości zleciło ocenę merytoryczną ofert zewnętrznej firmie. Przetarg ogłoszono pod koniec lipca z terminem składania ofert do 30 września, rozstrzygnięto go jednak dopiero 25 listopada, a umowę z firmą Varsovia Capital podpisano 17 grudnia – dwa dni po publikacji Wirtualnej Polski o paraliżu Funduszu. Wartość kontraktu: 959 tys. zł.

Prezes firmy Paweł Iwanek podkreślił w rozmowie z „Rzeczpospolitą”, że to nie jego spółka jest powodem opóźnień: „Umowa została zawarta 17 grudnia 2025 r. i nie otrzymaliśmy jeszcze żadnych ofert do oceny merytorycznej”.

Od 1 stycznia 2026 r. organizacje takie jak Niebieska Linia IPZ, Stowarzyszenie ETOH czy dziesiątki lokalnych ośrodków pomocy pokrzywdzonym zawiesiły lub ograniczyły działalność. Osoby pokrzywdzone przestępstwem – ofiary przemocy domowej, wypadków, przestępstw seksualnych – zostały pozbawione pełnego dostępu do pomocy psychologicznej, prawnej, rehabilitacyjnej i materialnej.

Pomoc postpenitencjarna. Konkurs na Ośrodki Pomocy Postpenitencjarnej ogłoszono 23 grudnia 2025 r. – dzień przed Wigilią, o godz. 17:49. Termin składania ofert wyznaczono na 23 stycznia, a rozstrzygnięcie przewidziano na II kwartał 2026 r., z możliwością przesunięcia tej daty.

Skala redukcji jest znacząca. Do końca 2025 roku funkcjonowało 31 ośrodków prowadzonych przez NGO. Według nowego programu na 2026 rok ma ich być maksymalnie 22 – po dwa w każdym z 11 okręgów wyznaczonych według struktury Okręgowych Inspektoratów Służby Więziennej. Budżet zmniejszono z 12 mln zł do 9 mln zł – to redukcja o jedną czwartą.

Od 1 stycznia ośrodki prowadzone przez organizacje takie jak Stowarzyszenie Sursum Corda, Fundacja Tulipan, Centrum Integracji Pro Domo czy Stowarzyszenie Abakus pozostają zamknięte lub działają na własne ryzyko finansowe, bez gwarancji refundacji poniesionych kosztów.

„Fundacja będzie działać, ale pomocy rzeczowej, finansowej, mieszkaniowej i takiej stricte terapeutycznej w pełnym zakresie nie jesteśmy w stanie kontynuować” – mówiła Wirtualnej Polsce Monika Skrzetuska z Fundacji Tulipan, która przez trzy lata objęła wsparciem ponad tysiąc osób na Pomorzu Zachodnim. „Ci ludzie sobie nie poradzą. Zobaczą zamknięte drzwi, wyjdą na ulicę i zaczną popełniać przestępstwa".

Niektóre organizacje uruchamiają zbiórki internetowe.

– przyznaje Agnieszka Szeliga-Żywioł z krakowskiego Centrum Integracji Pro Domo.

Organizacje zwracają uwagę na paradoks sytuacji: na kontach Funduszu Sprawiedliwości znajduje się ponad 584 mln zł, których resort nie wydatkuje na realizację ustawowych zadań. Część tej dynamicznie rosnącej kwoty pochodzi z pracy osób skazanych.

Tymczasem ośrodki, które przez lata budowały infrastrukturę wsparcia, muszą zawieszać działalność lub szukać alternatywnych źródeł finansowania.

30 grudnia 2025 r. trzynaście organizacji tworzących Sieć Ośrodków Pomocy Postpenitencjarnej – w tym Małopolskie Stowarzyszenie Probacja, Stowarzyszenie Sursum Corda, Caritas kilku diecezji, Fundacja Barka i Stowarzyszenie Penitencjarne Patronat – skierowało do Ministra Sprawiedliwości wspólne stanowisko.

Organizacje podnoszą w nim kilka głównych zastrzeżeń:

Ryzyko finansowe. Regulamin dopuszcza kwalifikowalność kosztów od 1 stycznia 2026 r., ale refundacja możliwa jest dopiero po podpisaniu umowy. Organizacje pozarządowe, które chcą zachować ciągłość pomocy, muszą prefinansować działania z własnych środków – bez gwarancji wygrania konkursu. „Ryzyko finansowe po stronie NGO ma charakter niekalkulowalny" – czytamy w stanowisku.

Wymogi formalne. Regulamin wymaga od psychologów certyfikatów potwierdzających m.in. „umiejętność nawiązywania kontaktu i budowania relacji terapeutycznej", „odporność na stres" oraz „umiejętność aktywnego słuchania i empatycznego reagowania". Od koordynatorów oczekuje się certyfikatu znajomości MS Office, szkoleń z zarządzania czasem, asertywności i zarządzania ryzykiem.

Doświadczony psycholog kliniczny z wieloletnią praktyką posiada te umiejętności z samej istoty wykonywanego zawodu – jednak może nie dysponować certyfikatem ze szkolenia z „empatii", bo dla profesjonalisty z wieloletnim stażem uczestnictwo w szkoleniach z podstawowych kompetencji zawodowych jest zbędne.

Organizacje zauważają również, że radcowie prawni, adwokaci, psycholodzy i lekarze psychiatrzy muszą podpisywać oświadczenia o zachowaniu poufności – pomimo ustawowych obowiązków zachowania tajemnicy zawodowej, których naruszenie skutkuje odpowiedzialnością dyscyplinarną i karną.

„Naprawdę na tym polega dbałość o praworządność i wysokie standardy? Dlaczego nikt z ministerstwa przed konkursem nie porozmawiał z organizacjami, z czym mierzymy się w pracy z osobami opuszczającymi zakłady karne i jak sensownie, w odpowiednim terminie skonstruować konkurs?" – pyta dr Krzysztof Jasiński ze Stowarzyszenia Sursum Corda, które od ponad 10 lat prowadzi w Nowym Sączu Ośrodek Pomocy Postpenitencjarnej.

Wymogi prawnicze wyższe niż w systemie nieodpłatnej pomocy prawnej. Konkurs wymaga, aby pomocy prawnej w ośrodkach udzielali wyłącznie adwokaci, radcowie prawni lub aplikanci po minimum 6 miesiącach aplikacji. Tymczasem ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej – NPP (art. 11 ust. 3 pkt 2) dopuszcza świadczenie pomocy przez magistra prawa z co najmniej trzyletnim doświadczeniem zawodowym.

Oba systemy służą realizacji pomocy prawnej dla osób w trudnej sytuacji życiowej i są finansowane ze środków publicznych. Co więcej, „Zalecenia dla kuratorów sądowych" wydane przez Ministerstwo Sprawiedliwości 31 grudnia 2025 r. wprost wskazują na kierowanie osób uprawnionych do punktów NPP jako preferowaną formę realizacji pomocy prawnej.

Karta Oceny Merytorycznej. Organizacje wskazują, że kryteria oceny faworyzują potencjał instytucjonalny kosztem realnych efektów wsparcia – jedynie 11% punktów dotyczy rezultatów pomocy, podczas gdy większość przyznawana jest za zaplecze kadrowe, lokalowe i organizacyjne.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości, pomoc postpenitencjarna może być realizowana równolegle przez Służbę Więzienną, kuratorów sądowych oraz organizacje pozarządowe. Rozporządzenie nie różnicuje tych podmiotów pod względem zakresu odpowiedzialności za rezultaty.

Dane z „Zaleceń dla kuratorów sądowych" (Ministerstwo Sprawiedliwości, 31.12.2025 r.) pokazują jednak rzeczywistość: 66% sądów rejonowych (212 z 319) udzieliło pomocy postpenitencjarnej tylko w jednej formie – najczęściej bony lub świadczenia pieniężne. Żaden sąd rejonowy nie zrealizował wszystkich form pomocy przewidzianych w rozporządzeniu. Kuratorzy nie podlegają rygorom efektywności ani regule proporcjonalności skutkującej zwrotem środków.

Tymczasem od organizacji pozarządowych konkurs wymaga realizacji określonych form pomocy obligatoryjnie, osiągnięcia wskaźnika efektywności zatrudnieniowej na poziomie 15%, a nieosiągnięcie założonych rezultatów może skutkować zwrotem dotacji. Pomoc postpenitencjarna jest przy tym z natury interwencyjna – zwykle trwa do 6 miesięcy od opuszczenia placówki izolacyjnej i dotyczy beneficjentów z poważnymi obciążeniami życiowymi.

– pyta Marcin Kałużny.

Organizacje wskazują, że takie różnicowanie może naruszać konstytucyjną zasadę równości (art. 32 Konstytucji RP) oraz zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) – skoro rozporządzenie przyznaje tym podmiotom równoległą i komplementarną rolę, warunki konkursu nie powinny jednostronnie obciążać NGO odpowiedzialnością za rezultaty całego systemu.

2 stycznia 2026 r. Małopolskie Stowarzyszenie Probacja – organizacja z ponad 20-letnim doświadczeniem w pomocy postpenitencjarnej – skierowało wystąpienie do Rzecznika Praw Obywatelskich dr. hab. Marcina Wiącka.

Organizacja wnosi o zbadanie trzech kluczowych kwestii:

Po pierwsze – czy warunki konkursu, w szczególności premiowanie rezultatów zatrudnieniowych, pozostają w zgodności z § 39 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie Funduszu Sprawiedliwości. Jak podkreśla stowarzyszenie, rozporządzenie nie uzależnia udzielenia pomocy od osiągnięcia rezultatu zatrudnieniowego i dopuszcza jednorazowy, interwencyjny charakter wsparcia.

Po drugie – czy nierówne traktowanie NGO w porównaniu z kuratorami i Służbą Więzienną nie narusza zasady równości podmiotów realizujących zadania publiczne.

Po trzecie – czy podwyższone wymogi kwalifikacyjne wobec kadry organizacji znajdują oparcie w przepisach prawa powszechnie obowiązującego.

Pomimo wcześniejszych deklaracji Dyrektora Departamentu Funduszy Ministerstwa Sprawiedliwości, nie przeprowadzono realnych konsultacji regulaminu konkursu na pomoc postpenitencjarną. Umożliwiono jedynie zadawanie pytań, z zastrzeżeniem, że na część z nich resort może nie odpowiedzieć. Organizacje zgłosiły ponad sto wątpliwości regulaminowych.

„Konstruowanie kryteriów oceny i rozliczania pomocy postpenitencjarnej w oparciu o oczekiwanie twardych, długofalowych rezultatów pozostaje w sprzeczności z charakterem tej pomocy, która zgodnie z rozporządzeniem może mieć charakter jednorazowy, interwencyjny i sytuacyjny" – czytamy w stanowisku Sieci Ośrodków Pomocy Postpenitencjarnej.

Organizacje zwracają uwagę na szerszy, ustrojowy kontekst sytuacji. Preambuła Konstytucji RP ustanawia zasadę pomocniczości (subsydiarności) jako jeden z fundamentów państwa. Zasada ta oznacza, że władza publiczna powinna wspierać obywateli i ich wspólnoty w samodzielnym rozwiązywaniu problemów, a nie przejmować ich zadań.

Tę zasadę konkretyzuje ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, która w art. 5 ust. 3 nakazuje organom administracji publicznej współpracę z organizacjami pozarządowymi „na zasadach: pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji i jawności".

„Przez lata, poprzez konsekwentną i często niedostrzeganą pracę, organizacje budowały w Polsce sieć realnego wsparcia dla osób skazanych i ich rodzin, wypełniając istotną lukę systemową i realizując zadania, których państwo nie było w stanie wykonywać samodzielnie" – czytamy w wystąpieniu Małopolskiego Stowarzyszenia Probacja do RPO.

Organizacje podkreślają, że ich udział w systemie pomocy ma nie tylko wymiar operacyjny, ale również funkcję kontrolną i gwarancyjną. NGO jako podmioty niezależne od aparatu państwowego wprowadzają element zewnętrznej weryfikacji jakości usług, reprezentują perspektywę beneficjentów i sygnalizują problemy systemowe.

Obserwowane działania – redukcja liczby ośrodków, zaostrzenie wymogów, brak konsultacji – składają się zdaniem organizacji w niepokojący obraz.

„Organizacje pozarządowe znalazły się de facto w sytuacji zakładników sporów politycznych i działań naprawczych – mimo że nie były przyczyną ani beneficjentem nieprawidłowości związanych z Funduszem Sprawiedliwości za poprzedniej władzy" – wskazuje Małopolskie Stowarzyszenie Probacja.

Organizacje pytają wprost: czy celem obserwowanych zmian jest marginalizacja podmiotów obywatelskich, które są konstytucyjnie umocowane do realizacji zadań publicznych? I co stanie się z systemem pomocy, jeśli zostanie on całkowicie upaństwowiony, a zlikwidowana zostanie rozproszona, obywatelska infrastruktura wsparcia budowana przez ponad dwie dekady?

W portalu ngo.pl ukazała się informacja Ministerstwa Sprawiedliwości, w której resort zapewnia o kontynuacji i rozwoju pomocy państwa. Ministerstwo wskazywało również, że w okresie przejściowym pomoc postpenitencjarna jest świadczona przez kuratorów sądowych działających przy ponad 300 sądach rejonowych.

Kuratorzy są jednak sceptyczni wobec możliwości przejęcia zadań organizacji pozarządowych. „Trudno powiedzieć, co się będzie działo po 1 stycznia. Jakąś doraźną pomoc jesteśmy w stanie zapewnić, ale nie jesteśmy przeszkoleni do udzielania szerszej pomocy" – mówił Wirtualnej Polsce wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Kuratorów Sądowych Adam Witkowicz.

Źródła:

• Stanowisko Sieci Ośrodków Pomocy Postpenitencjarnej z 30.12.2025 r.
• Wystąpienie Małopolskiego Stowarzyszenia Probacja do RPO z 02.01.2026 r.
• Zalecenia dla kuratorów sądowych, Ministerstwo Sprawiedliwości, 31.12.2025 r.
• Wirtualna Polska, 29-30.12.2025 r.
• Rzeczpospolita, 10.01.2026 r.