Poprzedni burmistrz Gryfic, Andrzej Szczygieł, mówił o członkiniach i członkach Stowarzyszenia z Pomysłem tak: – Nie ma drugich takich w okolicy. Jednak choć szanował Stowarzyszenie z Pomysłem, to blokował jego inicjatywy typu budżet obywatelski czy obywatelska inicjatywa uchwałodawcza. Ten pierwszy mechanizm już kiedyś funkcjonował w Gryficach, ostatni raz w 2017 roku.
– Zasady były niejasne, podział środków nierówny, mniejsze miejscowości nie miały szans na przebicie się ze swoimi projektami [1], więc budżet obywatelski upadł w ciągu trzech lat od utworzenia – mówi Łucja Jankowska ze Stowarzyszenia z Pomysłem.
Przykład innych gmin w Polsce pokazywał członkom Stowarzyszenia z Pomysłem, jak wiele dobrego można zrobić w ramach budżetu obywatelskiego, np. zagospodarować teren zielony, postawić ławki, zorganizować spotkanie czy warsztaty dla mieszkańców. Argumentem za uruchomieniem budżetu obywatelskiego było też to, że mieszkańcy Gryfic działają przeważnie w grupach nieformalnych, więc mają ograniczony dostęp do finansowania.
Nie próżnowali w oczekiwaniu na zmianę
– Budżet obywatelski jest obowiązkowy tylko dla miast na prawach powiatu. Dla pozostałych samorządów, takich jak Gryfice, to dobrowolne narzędzie partycypacyjne, w którym mieszkańcy decydują o wydatkowaniu środków z budżetu gminy. Zgłaszać propozycje zadań mogą wszyscy mieszkańcy, tak jak i brać udział w głosowaniu. Realizację zwycięskich zadań urząd może powierzyć np. swoim jednostkom budżetowym, spółkom komunalnym, organizacjom pozarządowym czy firmom – mówi Małgorzata Łosiewicz, koordynatorka akcji Masz Głos.
Dlatego przywrócenie budżetu obywatelskiego stało się dla Stowarzyszenia z Pomysłem ważne. Opinia „lokalnego doradcy” – organizacji doświadczonej i wspierającej mieszkańców – którą cieszy się w otoczeniu, zobowiązywała grupę tym bardziej.
Trzy lata zajęło Stowarzyszeniu z Pomysłem dążenie do zmiany (grupa przystąpiła do akcji Masz Głos w 2022 roku). Były to przede wszystkim działania związane z edukowaniem mieszkańców w kwestii budżetu obywatelskiego, bo jeśli chodzi o postawę władz samorządowych, to nie było szans na zmianę.
Aleksander Chyla ze Stowarzyszenia z Pomysłem mówi:
Gdy zwracaliśmy się z pomysłami, chodziliśmy do urzędu, dostawaliśmy obietnice, deklarację gotowości spotkania się, ale brakowało najważniejszego: działania.
Nowy rozdział w relacjach z władzą
Zmiana nastąpiła wraz z wyborami samorządowymi w kwietniu 2024 roku. Na fotel burmistrza wystartował dotychczasowy prezes Stowarzyszenia z Pomysłem – Tomasz Aniuksztys – i wygrał. Wraz z rozpoczęciem kampanii wyborczej wystąpił ze stowarzyszenia.
Gdy układ sił w ratuszu się zmienił (na stanowiskach radnych pozostało 10 osób, nowych pojawiło się 11), Aleksander Chyla i Łucja Jankowska ze Stowarzyszenia z Pomysłem poprosili nowego burmistrza o spotkanie, aby poruszyć wątek budżetu obywatelskiego, ale też – stowarzyszenie rozszerzyło paletę oczekiwań – inicjatywy lokalnej i obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej.
– Wszystkie trzy narzędzia powinny być dla mieszkańców dostępne zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym, jednak nadal nie wszędzie samorządy o to zadbały. Włodarze, podejmując taki temat, włączają mieszkańców w decydowanie o gminie – mówi Łucja Jankowska.
Formalności
Aby ustawowe narzędzia współpracy z mieszkańcami zafunkcjonowały lokalnie, samorząd musi podjąć uchwałę w sprawie określania trybu oraz szczegółowych kryteriów oceny wniosków o realizację zadania publicznego w ramach inicjatywy lokalnej, uchwałę w sprawie szczegółowych zasad wnoszenia inicjatyw obywatelskich, tworzenia komitetów inicjatyw obywatelskich, wymogów formalnych, jakim muszą odpowiadać składane projekty, i zasad ich promocji, a w kwestii budżetu obywatelskiego urząd musi podjąć uchwałę w sprawie zasad oraz trybu jego przeprowadzania.
Jako że burmistrz Gryfic wywodzi się z organizacji społecznej, nie było problemu z przekonaniem go do dalszego działania. Obie strony wiedziały, w jakim kierunku chcą dążyć, aby poprawić zaangażowanie mieszkańców. Burmistrz w ciągu trzech spotkań ustalił z członkami stowarzyszenia sposób współpracy – wszystko mieli robić wspólnie.
Członkowie stowarzyszenia zaczęli przygotowywać dokumenty. Nie mieli z tym trudności – nad działaniem pracowali już od trzech lat, a ewentualne wątpliwości konsultowali z Małgorzatą Łosiewicz. W urzędzie mieli wyznaczoną osobę do kontaktu – Luizę Kowalską, sekretarz gminy. To ona spotykała się z przedstawicielami stowarzyszenia, dopytywała o szczegóły i dokładne zasady funkcjonowania poszczególnych narzędzi partycypacji, dyskutowała na temat zapisów w projektach uchwał, w dużej mierze wzięła także na siebie organizację konsultacji społecznych i przybliżanie mieszkańcom nowych form współpracy z gminą.
Konsultacje z mieszkańcami
W listopadzie, kiedy formalności związane z przygotowaniem dokumentów zostały ukończone, przyszedł czas na konsultacje narzędzi z mieszkańcami.
– W gruncie rzeczy to mieszkańcy będą korzystać z budżetu obywatelskiego czy inicjatywy lokalnej, więc powinni być naszymi partnerami od początku wdrażania tych mechanizmów. Dla mnie, wywodzącego się z trzeciego sektora, dialog z mieszkańcami jest tak samo ważny jak budowanie stref przemysłowych czy rozwój przedsiębiorczości – mówi Tomasz Aniuksztys.
Konsultacje odbyły się w formie ankiety, którą można było wypełnić papierowo i dostarczyć do urzędu osobiście lub wysłać pocztą, albo pobrać ze strony internetowej urzędu i wysłać mailem. Za dystrybucję ankiety odpowiadał magistrat. Inicjatywa lokalna oraz obywatelska inicjatywa uchwałodawcza zostały także skonsultowane podczas dwóch spotkań stacjonarnych w Urzędzie Miejskim w Gryficach.
We wszystkich konsultacjach wzięło udział niewielu mieszkańców. – Niska frekwencja podczas spotkań nie dziwiła. Nie był to pierwszy raz, kiedy mieszkańcy słyszeli o tych narzędziach, mieli zaufanie do przedstawicieli stowarzyszenia, które mówiło o nich podczas różnych swoich działań edukacyjnych, a władze wybrali sami. Ci, którzy byli na konsultacjach, wnieśli niewiele uwag – mówi Aleksander Chyla.
Projekty wszystkich uchwał stanęły na grudniowej sesji rady miejskiej, która uchwaliła je jednogłośnie. Zabezpieczyła też pieniądze na realizację w budżecie na 2025 rok. – Znajdziecie pomysł na wszystko, nazwa stowarzyszenia, widać, zobowiązuje – mówiła Anna, jedna z mieszkanek, która uczestniczyła w konsultacjach.
Zmiana
Po latach pracy i nieudanych prób współpracy Stowarzyszenia z Pomysłem z samorządem lokalnym Gryfice ponownie mają budżet obywatelski, a teraz także inicjatywę lokalną i obywatelską inicjatywę uchwałodawczą oraz zabezpieczone kwoty na ich realizację – 250 tys. zł w ramach budżetu obywatelskiego i 50 tys. zł na inicjatywę lokalną.
Po latach chudych, przygotowań i przepychanek z samorządem, nareszcie mamy partnera i mamy z kim działać
– mówi Aleksander Chyla, który zastąpił Tomasza Aniuksztysa na stanowisku prezesa Stowarzyszenia z Pomysłem.
Nagroda Super Samorząd
Stowarzyszenie Z Pomysłem i władze Gryfic zostali finalistami nagrody Super Samorząd. Jury doceniło sprawne wprowadzenie budżetu obywatelskiego, inicjatywy lokalnej i obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej.
Pytanie do eksperta
O co zapytać mieszkańców podczas konsultacji projektu uchwały ws. inicjatywy lokalnej? Czy takie konsultacje są obowiązkowe?
Odpowiada Robert Chomicki ze Stowarzyszenia Rozwoju Inspiracje:
Takie konsultacje nie są obowiązkowe, ale kultura dialogu się opłaca, więc warto je zorganizować. Można wtedy doprecyzować te wątki związane z inicjatywą lokalną, które ustawy [2] nakreślają ogólnie, m.in. jak powinny wyglądać wnioski i procedury.
O co zapytać podczas konsultacji?
Czy proponowana procedura składania wniosków jest zrozumiała i dostępna, jakie formy wsparcia (np. pomoc urzędnika, konsultacje techniczne) byłyby pomocne przy składaniu wniosku, jakie kryteria oceny są według mieszkańców najważniejsze (np. liczba odbiorców działania, koszt, trwałość efektu, wkład własny), jakie formy wkładu (praca społeczna, materiały, środki finansowe) są realne w ich środowisku. Konsultacje to również szansa, aby poznać ewentualne bariery utrudniające mieszkańcom korzystanie z inicjatywy lokalnej i tym samym im zapobiec.
Materiały dodatkowe na stronie maszglos.pl.
Webinarium
Publikacje:
Poznaj historie lokalne
„Atlas dobrych praktyk" to 25 historii działań lokalnych z całej Polski, zrealizowanych w ramach akcji Masz Głos Fundacji Batorego w 2024 roku. To swoiste kompendium wiedzy o tym, jak w praktyce działa społeczeństwo obywatelskie w Polsce. Opisane inicjatywy dotyczą m.in. integracji społeczności wiejskich, aktywizacji młodzieży, ochrony środowiska, dostępności przestrzeni publicznej i wsparcia osób potrzebujących. Pod każdą z nich są komentarze ekspertów, materiały dodatkowe, a na końcu indeks rzeczowy. „Atlas” można czytać tematycznie lub geograficznie, odnajdując inicjatywy z własnego regionu. Edycja 2024 to także przegląd laureatów i finalistów nagród Super Samorząd i Super Głos, wyróżniających najbardziej udane przykłady współpracy między w społecznościach lokalnych.
Akcja Masz Głos to prowadzony od 2006 roku ogólnopolski projekt Fundacji im. Stefana Batorego, który ma na celu budowanie dialogu i współpracy pomiędzy społecznościami lokalnymi a władzami samorządowymi. Patroni medialni: Ngo.pl, Onet.
[1] Gryfice są gminą miejsko-wiejską, w jej skład wchodzą okoliczne sołectwa (przyp. A.Z.Ż.)
[2] Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. 2003 nr 96 poz. 873, t.j., https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20240001491/U/D20241491Lj.pdf); Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 1960 nr 30 poz. 168, t.j., https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20240000572/U/D20240572Lj.pdf); Ustawa z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym (Dz.U. 1990 nr 16 poz. 95, t.j., https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20240001465/U/D20241465Lj.pdf).
Źródło: akcja Masz Głos
