Bez poradnictwa obywatelskiego. Zapowiedź nowej ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej w wykazie prac rządu
Czy z ustawy zniknie poradnictwo obywatelskie? Pomysłodawcy uważają, że nie jest popularne. Obecna ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej ma zostać zastąpiona nową ustawą.
Zapowiedź nowej ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej została opublikowana w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów ostatniego dnia czerwca.
Po dekadzie system do gruntownej poprawy
System bezpłatnej pomocy działa od 2016 roku. Wtedy to zaczęły powstawać w powiatach punkty pomocy prawnej, w których obywatele bezpłatnie korzystali ze wsparcia po spełnianiu określonych warunków.
Kształt systemu od początku budził wątpliwości i był przedmiotem dyskusji. Przez 10 lat działania ustawy zmieniano zarówno zakres świadczonego wsparcia, jak i krąg osób, które mogą z niego korzystać.
Dziś Ministerstwo Sprawiedliwości decyduje się na gruntowne zmiany w systemie, wskazując na konieczność zmiany koncepcji i „szereg nieprawidłowości”.
Celem projektu ustawy jest wprowadzenie do polskiego porządku prawnego od 2028 roku nowego systemu nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej w miejsce dotychczasowego systemu funkcjonującego na podstawie ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2026 r. poz. 44).
Projekt zakłada zmianę koncepcji działania systemu nieodpłatnej pomocy, który nie spełnia w sposób należyty swojej roli, a znaczne środki przeznaczane z budżetu państwa na jego funkcjonowanie nie okazały się efektywnie wydatkowane. Funkcjonowanie systemu nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej w obecnym kształcie ujawnia szereg nieprawidłowości. Pomimo szerokiego dostępu do pomocy oferowanej w ramach obowiązującej ustawy zainteresowanie wśród obywateli nadal pozostaje na niskim poziomie.
(fragment opisu w wykazie prac legislacyjnych)
Niepopularne poradnictwo obywatelskie
Pierwotnie ustawa o nieodpłatnej pomocy pomijała poradnictwo obywatelskie świadczone przez organizacje pozarządowe. NGO-som udało się przeforsować poradnictwo i zaczęto je świadczyć w ramach systemu od początku 2019 roku (zob. Poradnictwo obywatelskie w systemie nieodpłatnej pomocy prawnej).
W koncepcji, którą przedstawia Ministerstwo Sprawiedliwości w 2026 roku wracamy do stanu pierwotnego – poradnictwo obywatelskie ponownie przestaje pasować do budowanego systemu. Resort argumentuje, że przeznaczenie środków na poradnictwo obywatelskie jest nieefektywne, ta forma wsparcia nie cieszy się w punktach popularnością wśród korzystających, a pomoc w tym zakresie świadczona jest w większości przez radców i adwokatów.
[planowane jest] pozostawienie w nowym systemie nieodpłatnej pomocy prawnej wyłącznie nieodpłatnej pomocy prawnej i edukacji prawnej – w ramach stosowania zasady efektywności wydatkowania środków publicznych na usługi, na które jest zapotrzebowanie społeczne; rezygnacja z usług nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego i przeznaczenia całości środków finansowych na nieodpłatną pomoc prawną i edukację prawną wynika z przeprowadzonych analiz i stanowisk prezentowanych przez podmioty działające w aktualnym systemie, wykazujących, że poradnictwo obywatelskie cieszy się niską popularnością, a większości porad obywatelskich udzielają radcowie prawni oraz adwokaci, którzy odbyli szkolenia z zakresu poradnictwa obywatelskiego; jednocześnie projekt uwzględnia najlepsze doświadczenia z prowadzenia poradnictwa, gdyż elementem kwalifikowanej pomocy prawnej stanie się plan pomocy, który ma wskazać osobie uprawnionej dalsze kroki w sprawie, który dotychczas był charakterystyczny dla modelu udzielania poradnictwa obywatelskiego; przewiduje się również, że możliwe będzie wskazanie specjalizacji dyżuru w punkcie m.in. w zakresie poradnictwa obywatelskiego;
(fragment opisu w wykazie prac legislacyjnych)
Co jeszcze w projekcie?
Propozycja zawiera też inne wątki interesujące dla środowiska organizacji pozarządowych, które wspierają prawnie obywateli. To m.in. pomysł takiej konstrukcji przepisów, aby w systemie mogły znaleźć się uniwersyteckie poradnie prawne („uczelnie lub organizacje pozarządowe, które prowadzą akademickie poradnie prawne”), a także wprowadzenie dwuletnich okresów kontraktowania usług w ramach systemu.
Planuje się przyjęcie projektu ustawy przez Radę Ministrów w IV kwartale 2026 roku. To może oznaczać, że nowy kształt systemu miałby swoją premierę w 2028 roku.
Zobacz pełną treść wpisu w wykazie prac legislacyjnych i programowych
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
Skorzystaj ze Stołecznego Centrum Wspierania Organizacji Pozarządowych
(22) 828 91 23
-
●Beata Kubiszyn-Puka
-
●Katarzyna Garbowska
-
●Aneta Maria Pawelczyk-Piłat dla ngo.pl