Publicystyka - ngo.pl

Gdy Aleksandra Andrzejewska, kierowniczka Działu Włączenia Społecznego w Regionalnym Ośrodku Polityki Społecznej w Poznaniu, rozpoczynała pracę, temat ekonomii społecznej (ES) w debacie publicznej niemal nie istniał. To właśnie w poznańskim ROPS powstał jeden z pierwszych w Polsce zespołów dedykowanych tej tematyce. Impulsem było doświadczenie ówczesnej dyrekcji, której zależało na budowaniu profesjonalnego potencjału sektora obywatelskiego.

– Przypatrywaliśmy się więc, czego potrzebują organizacje pozarządowe, bo wtedy, w 2011 roku, ustawa regulująca ekonomię społeczną była jeszcze w sferze marzeń. Tak samo nie funkcjonowały Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej, działało to bardziej na zasadzie projektowej. Z jednej strony stanowiło to wyzwanie, z drugiej mogliśmy pewne rzeczy budować od podstaw i sprawdzać, które koncepcje sprawdzają się lepiej, które gorzej. Naszym celem było stworzenie regionalnego systemu współpracy samorządu województwa wielkopolskiego z podmiotami ekonomii społecznej. Robiliśmy to w partnerstwie z pięcioma organizacjami, z których trzy obecnie są OWES-ami – podkreśla Aleksandra Andrzejewska.

Dzięki pionierskiemu podejściu Wielkopolska wyprzedziła inne regiony, co potwierdziły późniejsze konsultacje na szczeblu centralnym. Wypracowany tam model koordynacji stał się wzorcem rekomendowanym do wdrażania w całym kraju.

– Oczywiście sporo się zmieniło na przestrzeni lat, trzeba było wiele rzeczy modyfikować, nie zawsze też jest sielanka we współpracy. Tym niemniej od wielu lat mamy system, w którym organizacje pozarządowe i podmioty ekonomii społecznej znajdują swoje miejsce. Naszym zadaniem jest wspieranie OWES-ów i tworzenie im jak najlepszych warunków do działania – dodaje Aleksandra Andrzejewska.

Działalność poznańskiego ROPS wykracza jednak poza ramy administracyjne. Ośrodek aktywnie finansuje specjalistyczne szkolenia, wypełniając luki w systemie wsparcia. Podczas gdy OWES-y dysponują środkami na start, przedsiębiorstwa społeczne (PS) często mierzą się z późniejszymi kryzysami wzrostowymi. Jak zauważa Andrzejewska, po okresie inkubacji podmioty te potrzebują wsparcia w rozwiązywaniu problemów wewnętrznych, profesjonalizacji usług dla samorządów oraz w procesach reintegracji pracowników.

– Uzupełniamy ofertę OWES-ów, bo różne rzeczy możemy zaproponować. Są to np. cykliczne szkolenia i spotkania dla liderów przedsiębiorstw społecznych, bo to bardzo odpowiedzialna i trudna rola. To wsparcie może dotyczyć obszaru kompetencji miękkich, superwizji, umiejętności zarządczych. Dodatkowo mocno stawiamy na to, by zachęcać jak najwięcej organizacji pozarządowych i przedsiębiorstw społecznych do wchodzenia w usługi społeczne. Dla mnie zresztą ekonomia społeczna bez tego nie ma za bardzo racji bytu. Zarówno NGO, jak i przedsiębiorstwa społeczne są dla nas niezwykle ważnym partnerem, bo to one są najbliżej ludzi i najlepiej wiedzą, jakie są potrzeby w społeczności lokalnej. Z tego powodu chociażby powstające obecnie w gminach plany deinstytucjonalizacji nie mogą się odbywać bez udziału strony społecznej – tłumaczy Aleksandra Andrzejewska.

Podobną drogę przeszła Magdalena Stefańska, która doświadczenie w sektorze zdobywała w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Wałbrzychu. Angażowała się tam w tworzenie nowych podmiotów, widząc w nich realną szansę na zmianę losu podopiecznych. Dziś, pracując w Dolnośląskim Urzędzie Wojewódzkim, kontynuuje tę misję w innej roli.

– Obecnie współpraca jest bardziej urzędnicza, nadzorcza i kontrolna, ale mimo to staramy się brać udział w różnych gremiach, jak Dolnośląski Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej. Kluczowe jest dla mnie wyedukowanie osób zarządzających różnymi instytucjami, by umieli dostrzec potencjał tkwiący w przedsiębiorstwach społecznych – mówi Magdalena Stefańska.

Również dla Macieja Kochanowskiego, byłego koordynatora ds. ekonomii społecznej w ROPS Województwa Pomorskiego, sektor ten od lat pozostaje kluczowym obszarem aktywności zawodowej. Jego praca koncentrowała się na integracji przedsiębiorczości społecznej z systemem pomocy i rynku pracy.

– Przez to, że samorządy wojewódzkie dostały takie zadanie, przedsiębiorczość społeczna szybko została mocno powiązana z systemem pomocy i integracji społecznej, z silnym komponentem zatrudnieniowym. Chodzi głównie o tworzenie miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, co oczywiście docelowo pozwala na rozwiązanie szeregu wyzwań i problemów. Moim zadaniem było dbać o jak najlepsze możliwości działania przedsiębiorstw społecznych – wspomina Maciej Kochanowski.

W województwie pomorskim postawiono na spójność działań OWES-ów oraz szeroką promocję sektora. Dzięki obecności ES w przestrzeni publicznej – np. podczas Jarmarku św. Dominika – udało się wprowadzić tę tematykę do mainstreamu. Efektem tych działań w latach 2014–2020 było utworzenie ponad 600 miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem.

– Także dzięki temu, że w ROPS-ie wpadliśmy na pomysł tworzenia i podpisywania paktów na rzecz ekonomii społecznej z samorządami lokalnymi. Chodziło o podkreślanie istotności przedsiębiorstw społecznych i ich wpływu na polepszanie lokalnej sytuacji. Z tego, co wiem obecnie trwają mocne prace, by te pakty faktycznie były wdrażane w życie. Co zresztą staram się wspierać jako członek Regionalnego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej – opowiada Kochanowski.

Obecnie Maciej Kochanowski pracuje w Laboratorium Innowacji Społecznych w Gdyni, gdzie zajmuje się m.in. rewitalizacją, procesami partycypacyjnymi, budżetem obywatelskim. Wciąż jednak postrzega PS jako strategicznych partnerów.

– Ekonomia społeczna nadal jest dla mnie bardzo ważna, więc staram się propagować tę tematykę. Wierzę, że przedsiębiorstwa społeczne są kluczowym partnerem w realizacji wielu istotnych zadań, np. usług opiekuńczych. Mam nadzieję, że wkrótce zacznie to przynosić efekty – dodaje.

W proces wsparcia aktywnie włączają się także urzędy pracy. Powiatowy Urząd Pracy w Jarosławiu oferuje szeroki wachlarz instrumentów: od refundacji kosztów zatrudnienia i składek ZUS w spółdzielniach socjalnych, po dofinansowania miejsc pracy, staże i szkolenia z Krajowego Funduszu Szkoleniowego.

– Nasz urząd pełni także rolę partnera instytucjonalnego, wspierając przedsiębiorstwa społeczne w działaniach informacyjnych oraz w realizacji różnych projektów. Wsparcie to ma charakter aktywizacji zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz wspiera politykę lokalnego rynku pracy. Wspieramy przedsiębiorstwa społeczne w sposób finansowy, organizacyjny i systemowy, wykorzystując instrumenty rynku pracy i jednocześnie pełnimy rolę koordynatora polityki zatrudnienia. Myślę, że to wsparcie jest ważne dla przedsiębiorstw społecznych, ponieważ obniża koszty pracy, umożliwia wejście osoby na rynek pracy, uwzględniając jej kwalifikacje – wyjaśnia Ewelina Olejarz, dyrektorka PUP w Jarosławiu.

Aleksandra Andrzejewska wskazuje, że fundamentem sukcesu ekonomii społecznej jest doskonała znajomość lokalnych potrzeb. Podmioty te mają w swoim DNA partnerstwo i podmiotowe traktowanie człowieka, co daje realną szansę na wyjście z trudnej sytuacji życiowej bez utraty godności.

– Wiadomo, że w wielu przetargach jednym z istotnych elementów jest cena. Staramy się jednak nie patrzeć tylko na nią, bo jak dane zadanie zrealizuje taniej ktoś z innego województwa, to po osiągnięciu celu zniknie, wróci do siebie. A przecież chodzi o to, by budować długofalowy potencjał w społeczności lokalnej, który będzie mógł stanowić odpowiedź na ewentualny kryzys w przyszłości – zauważa Andrzejewska. – W mojej pracy istotna jest też autentyczność.

Z kolei Maciej Kochanowski dostrzega potencjał PS nie tylko w usługach opiekuńczych, ale i w kulturze, sporcie oraz rewitalizacji. Podkreśla, że aktywizacja zawodowa mieszkańców obszarów rewitalizowanych mogłaby odbywać się właśnie poprzez spółdzielnie socjalne, dla których ustawodawca przewidział pewne ułatwienia.

– Z tego, co pamiętam, ustawodawca wziął to pod uwagę i zapisał pewne uproszczenia dla spółdzielni socjalnych na obszarach, które są rewitalizowane. Bardzo chciałbym wdrożyć to u nas, ale mamy niestety w bezpośredniej okolicy deficyt przedsiębiorstw społecznych. Liczę na współpracę z OWES-em, który może przecież wesprzeć ich powstawanie – mówi Kochanowski.

Dla Magdaleny Stefańskiej kluczowym argumentem jest efektywność systemu. Dzięki pracy w PS osoby zagrożone wykluczeniem „wypadają” z systemu pomocy społecznej.

– Dostają tam odpowiednie wsparcie, pracują, zarabiają. Będąc w MOPS-ie niejednokrotnie widziałam ludzi, którzy nie mieliby szans na otwartym rynku pracy. A w przedsiębiorstwach społecznych znajdowali swoje miejsce – mówi Stefańska. Podkreśla przy tym wagę tzw. kosztów zaniechania:

Nie jest to utopia, bo wszystko, o czym mówię jest poparte wieloletnim doświadczeniem pracy w pomocy społecznej.

Ewelina Olejarz dodaje, że taka współpraca to klasyczny model win-win, łączący cele społeczne z gospodarczymi.

Dają pracę osobom, które często mają ograniczone możliwości zatrudnienia, w tym osobom z niepełnosprawnościami, a jednocześnie świadczą potrzebne usługi dla mieszkańców regionu. Taka współpraca przynosi korzyści wszystkim – osoby zagrożone wykluczeniem zyskują szansę na aktywność zawodową i większą samodzielność, a region rozwija się w sposób bardziej zrównoważony i społecznie odpowiedzialny – zauważa dyrektorka PUP w Jarosławiu.

Mimo wielu sukcesów, sektor wciąż mierzy się z barierami. Magdalena Stefańska uważa, że konieczna jest dalsza edukacja na poziomie lokalnym, by obalać mity o rzekomo niższej jakości usług świadczonych przez PS.

– Musi to być robione przede wszystkim na poziomie lokalnym, bo w ten sposób można operować na konkretnych przykładach. Nie zadzieje się to magicznie, potrzebne są na to też środki finansowe, ale w tym też rola OWES-ów, by takie rzeczy robić. Jest to potrzebne, tym bardziej że wciąż często można spotkać się z przekonaniem, że jakość usług świadczonych przez przedsiębiorstwa społeczne jest gorsza. A to zwykle nieprawda, bywa, że jest wręcz wyższa. Koniecznie trzeba przekonywać do tego ludzi – tłumaczy Stefańska.

Ewelina Olejarz jako priorytet wskazuje natomiast uproszczenie procedur i walkę z nadmierną biurokracją, która hamuje rozwój małych podmiotów społecznych.

– Zgadzam się też, że ważne jest budowanie większej świadomości na temat roli przedsiębiorstw społecznych – zarówno wśród instytucji, jak i mieszkańców. W miarę swoich możliwości Powiatowy Urząd Pracy w Jarosławiu stara się wspierać lokalne przedsiębiorstwa społeczne w każdym z tych obszarów – deklaruje Olejarz.

Aleksandra Andrzejewska podsumowuje, że sektor potrzebuje impulsu w postaci realnych korzyści z posiadania statusu przedsiębiorstwa społecznego, aby zachęcić więcej organizacji do profesjonalizacji.

– Przydałoby się pomyśleć nad jakimiś dodatkowymi profitami z działalności jako przedsiębiorstwo społeczne. Do tego trzeba dołożyć przekonywanie większej liczby samorządów, że ekonomia społeczna ma sens, że może być bardzo wartościowym partnerem w budowie usług społecznych. Bez zmiany myślenia także po stronie urzędniczej nie uda się nam porządnie rozpędzić kuli śnieżnej ekonomii społecznej – konkluduje Andrzejewska.

Projekt „SAMO-ES. Samoorganizacja przedsiębiorstw społecznych jako odpowiedź na wyzwania społeczne” realizowany jest w partnerstwie, które tworzą Ogólnopolski Związek Rewizyjny Spółdzielni Socjalnych (lider), Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości Społecznej „Być Razem” z Cieszyna, Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych, Stowarzyszenie Klon/Jawor.

ℹ️ Odwiedź nas: www.samo-es.pl.