Publicystyka - ngo.pl

Materiał przygotowany na posiedzenie 12 marca 2026 roku Podkomisji do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi (PSR02S).

Ponad 20 lat doświadczeń z funkcjonowania Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie pokazuje, że ustawa ta, wbrew założeniom, nie wspiera rozwoju zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego wymaga nie tyle kosmetycznych zmian, co dogłębnej nowelizacji, a może wręcz przeprowadzeniem zasadniczej zmiany całego systemu prawa dotyczącego organizacji pozarządowych. (…) Obecnie przygotowane są, na etapie rządowym, dwie propozycje nowelizacji, jednak odpowiadają one w sporej części jedynie na bardzo konkretne problemy. A obecnie najważniejsze i najpilniejsze jest określenie zasadniczych systemowych barier ustawy tak, aby doraźne zmiany nie powiększały trudności w funkcjonowania organizacji.

Proponowane zmiany powinny mieć więc charakter kompleksowy, aby ustawa ta stała się funkcjonalna dla sektora pozarządowego. Zakres zmian powinien być przynajmniej taki jak proponowane przez organizacje w petycji do Sejmu (wysłana 5.02.2016) nowe brzmienie całego rozdziału II, czy przeniesienie do ustawy samorządowej wspierania aktywności obywatelskiej i instytucji inicjatywy obywatelskiej (rozdział IIa).

Obecna Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (UDPPioW) budzi wątpliwości dotyczące większości zapisów. I to zarówno z uwagi na pierwotne zapisy (np. kompetencje i skład Rady Działalności Pożytku Publicznego), niezbyt przemyślane nowelizacje (np. konstrukcja Komitetu ds. Pożytku Publicznego), jak i obecną praktykę (np. wypaczenia dotyczące 1,5% podatku PIT dla OPP, czy czasem pozorny system konkursowy). Dodatkowo wprowadzenie nowych ustaw takich jak Ustawa o Narodowym Instytucie Wolności czy Ustawa o ekonomii społecznej potęgują wątpliwości co do systemowych zapisów w UDPPioW. Poniżej najważniejsze obszary wymagające przynajmniej doprecyzowania.

Art. 1a. Przepis ten został wprowadzony Ustawą z dnia 15 września 2017 r. o Narodowym Instytucie Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Ustawą, która budziła ogromne wątpliwości zarówno po stronie pozarządowej jak i ówczesnej parlamentarnej opozycji. Sama idea powołania Komitetu ds. Pożytku Publicznego pojawiła się w procesie legislacyjnym już po etapie konsultacji. W ten sposób usankcjonowano strukturę, która w istocie (co wynika zarówno z samych zapisów jak i późniejszej praktyki) jest fasadową, o niewielkich kompetencjach i znaczeniu, instytucją, w praktyce uzasadniającą jedynie istnienie funkcji Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego o ogromnych kompetencjach.

Art. 3 Ust. 2. Definicja organizacji pozarządowej w ustawie jest nieprecyzyjna (np. nie rozstrzyga, czy Koła Gospodyń Wiejskich są organizacjami pozarządowymi) i powoduje zamieszanie. Wystarczy przypomnieć, że wg. tej definicji organizacjami pozarządowymi są także partie polityczne i związki zawodowe, izby gospodarcze czy związki lustracyjne spółdzielni. Dodatkowo stosowanie terminu “organizacji pozarządowych” w polskim prawodawstwie często nakłada się na inne pojęcia, jak “organizacje społeczne”, “podmioty ekonomii społecznej”.

Art. 4. Określone są tu sfery zadań publicznych, do których (teoretycznie) jest ograniczona działalność pożytku publicznego organizacji. Lista ta jest wciąż wydłużana, co powoduje z jednej strony trudności w określeniu, jaka działalność organizacji pozarządowych nie mieści się w tym zbiorze, a z drugiej strony dopisywanie nakładających się, czy powielających sfer powodować może znaczące różnice interpretacyjne.

Art. 5. Ust. 3. mówi, że współpraca między administracją a organizacjami “odbywa się na zasadach: pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji i jawności” co jest raczej zbiorem “pobożnych” życzeń do wyegzekwowania w rzeczywistości. Nie ma uczciwej konkurencji, np. między domami kultury a organizacjami pozarządowymi realizującymi podobne funkcje, a nad zasadą partnerstwa najczęściej górę bierze dyktat strony silniejszej.

Art. 5 Ust. 4. mówi o różnicy między powierzaniem a wspieraniem zadań publicznych. Ten podział w tej chwili w większości nie obowiązuje i stosuje się przy zlecaniu zadań najczęściej tryb wspierania nawet wtedy gdy rzeczywiście, a nie tylko z definicji, zadanie publiczne jest powierzane organizacji.

Art. 5a. 1. Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego uchwala, po konsultacjach z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3, przeprowadzonych w sposób określony w art. 5 ust. 5, roczny program współpracy, co jest zazwyczaj traktowane jako formalny obowiązek – zresztą czasem nie realizowany. Niejasna rola tego dokumentu jest podstawą różnych interpretacji, np. czy to jest czy nie akt prawa miejscowego.

Rozdział 2. Od lat dział o działalności pożytku publicznego jest przedmiotem krytyki ze strony organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego. Dział ten jest cały do wymiany. Organizacje przygotowały odpowiednie propozycje i przedstawiły je rządowi. W związku z przeciągającymi i niepewnymi pracami w rządzie Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych założyła te propozycje w formie petycji do Marszałka Sejmu.

Rozdział 2a. Wydaje się, że dopisana w roku 2010 do ustawy inicjatywa lokalna nie powinna była w ogóle pojawić się w UoDPPioW. Jej miejsce jest w ustawach samorządowych. Zresztą przez 15 lat znalazła ona zastosowanie w bardzo nielicznych samorządach. (Według Indeksu codziennej demokracji lokalnej uchwały określające zasady realizacji inicjatywy lokalnej obowiązywały w 563 gminach (23%), a wnioski złożono w 251 gminach, czyli w 10 % badanych jednostek). Organizacje (OFOP) przygotowują tu propozycje rozwiązań – w długim procesie konsultacji i uzgodnień międzysektorowych.

Rozdziały 3 i 4
Art. 20 Wątpliwa jest sama konstrukcja statusu organizacji pożytku publicznego. Po pierwsze spełnienie formalnych wymogów nie gwarantuje rzeczywistej działalności na rzecz pożytku publicznego. Po drugie “przywileje” związane z byciem OPP dla wielu organizacji są iluzoryczne. Jednym z takich przywilejów miała być możliwość pozyskiwania środków z alokacji części podatku PIT. Tymczasem dominacja dużych organizacji zbierających na subkonta dla konkretnych osób z 1,5% podatku – co jest sprzeczne z intencją ustawy – drastycznie zmniejsza szanse na korzystanie z tego źródła finansowania wielu organizacjom nieprowadzącym subkont. Po trzecie sprawozdawczość OPP nie powoduje ich większej przejrzystości. Dlatego reforma zarówno statusu OPP (niektórzy wręcz mówią o jego likwidacji), jak i systemu przywilejów (w tym przede wszystkim mechanizmu 1,5 %) i sprawozdawczości jest konieczna. Wraz z reformą statusu OPP oczywiście potrzebna jest reforma nadzoru nad OPP.

Rozdział 4a
Powstanie Komitetu ds. Pożytku Publicznego – jak wspomniano wyżej – było co najmniej wątpliwe z punktu widzenia racjonalności systemu, dlatego konieczne jest albo likwidacja tego ciała, albo radykalna zmiana jego formuły działania.

Rozdziały 5 i 6
Debata o potrzebie zmian w Radzie Działalności Pożytku Publicznego na szczeblu krajowym, jak i lokalnym jest podnoszona od lat, jest przedmiotem osobnej debaty i omówiona jest w osobnym materiale (Kliknij).

Rozdział 5a
Rada Dialogu z Młodym Pokoleniem to kolejne obce ciało w ustawie. Szczególnie teraz po powołaniu Rady do spraw Polityki Młodzieżowej wydaje się zbędnym tworem.

Rozdział 7
Pełnomocnicy wojewody do spraw społeczeństwa obywatelskiego. Według części organizacji pozarządowych to niezrozumiałe mnożenie bytów, które powstało – jak można się domyślać – jako próba stworzenia przeciwwagi dla roli niezależnych od władzy centralnej samorządów wojewódzkich we wspieraniu organizacji pozarządowych.

Cały dział III dotyczący wolontariatu wymaga znaczącego odświeżenia, a przede wszystkim konieczne jest wyjaśnienie kwestii relacji aktywność osób członkowskich a wolontariat, a także fikcyjności ustawowego ubezpieczenia wolontariuszy, zasadności wolontariatu świadczonego na rzecz organów administracji publicznej, itp.

Konieczny jest systemowy namysł nad kierunkiem zmian w ustawie o działalności pożytku publicznego i całego systemu prawa dla organizacji pozarządowych.