#prosteNGO. Reforma inicjatywy lokalnej – proces wypracowywania zmian i projekt założeń
Odrębne od narzędzi zlecania zadań publicznych, proste dla organizacji i grup mieszkańców, bezpieczne dla samorządu. Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych przedstawia narzędzie wspierania aktywności obywatelskiej mieszkańców. Zobacz założenia projektu i weź udział w konsultacjach.
O tym, że z Ustawą o działalności pożytku publicznego jest coś nie tak, było wiadomo już od dawna. Niestety kolejne rządy jedynie mówiły o zmianach, a wprowadzały korekty głównie ułatwiające działanie administracji, a nie sektora pozarządowego. Przed wyborami parlamentarnymi w 2023 roku organizacje nie tylko apelowały do polityków o zrozumienie, ale także przedstawiły własne, konkretne propozycje zmian (por. Propozycje obywatelskie dla Polski), w tym także Założenia do nowelizacji Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Kliknij).
Artykuł opublikowany został pierwotnie na stronie #prosteNGO, zob. Reforma inicjatywy lokalnej – proces wypracowywania zmian
Idea
Grupa robocza złożona z kilkunastu przedstawicieli organizacji pozarządowych i samorządów terytorialnych, działająca pod patronatem Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych, Ogólnopolskiego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Socjalnych i Sieci Wspierania Organizacji Pozarządowych SPLOT, a także Związku Miast Polskich, Unii Metropolii Polskich, podjęła w marcu 2023 roku prace nad projektem zmian prawnych dotyczących relacji administracji publicznej i organizacji pozarządowych. Był to efekt stanowiska „O pożytku publicznym po dwóch dekadach” (Kliknij) przygotowanego z okazji 20-lecia Ustawy o działalności pożytku publicznego, w którym jako pierwszy priorytet wskazano:
Wyodrębnienie mechanizmów finansowania aktywności obywatelskiej, rozumianej jako realizacja prawa do zrzeszania się i oddolnych inicjatyw obywateli, od zlecania zadań publicznych w ramach zasady pomocniczości. Procedury stosowane do zadań mających na celu pobudzenie aktywności obywatelskiej powinny być różne od tych stosowanych do zadań publicznych.
24 kwietnia 2023 spotkanie na temat ustawy o pożytku (Kliknij)
W oparciu o ten dokument rozpoczęto prace, których efektem był cykl artykułów na temat proponowanych zmian, m.in. Ustawa o pożytku – proponowane zmiany. Rozwój aktywności obywatelskiej – (Kliknij). To był temat jeden z wielu. Z oczywistych względów – obecny system finansowania organizacji – główny ciężar prac skupił się na przygotowaniu rozwiązań, które mają uelastycznić tryby zlecania zadań. Jednak o wspieraniu aktywności nie zapomniano.
Proces wypracowywania założeń
Tematem wspierania aktywności obywatelskiej zajął się Zespół OFOP „Proste prawo dla NGO” (w skrócie Zespół#prosteNGO), który na bieżąco na swoich spotkaniach omawiał postępy prac i wyniki poszczególnych etapów (np. omówienie wniosków z Gliwic 21.11.2025).
Seminarium eksperckie, Gliwice 2025
31 października odbyło się spotykanie w Centrum 3.0 w Gliwicach na temat: „Zlecanie zadań organizacjom pozarządowym na podstawie Ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Czy ten model współpracy pozwala skutecznie pobudzać aktywność obywatelską?”.
Pobudzanie aktywności obywatelskiej w samorządach oraz współpraca i działalność na rzecz organizacji pozarządowych to – w myśl art. 7 ust. 1 pkt 17 i 19 Ustawy o samorządzie gminnym – zadania własne gminy. Czy jednak obecne przepisy w pełni umożliwiają takie działania? Czy obecny model współpracy i finansowania organizacji pozarządowych w samorządach jest dobrym rozwiązaniem, czy wystarczająco pobudza aktywność lokalną, czy buduje więzi społeczne, które pozwalają żyć lepiej, cieszyć się wyższym poziomem życia i większym dobrostanem, a w sytuacjach nagłego kryzysu okazują się być kluczowe dla odporności lokalnej społeczności i jej powrotu do równowagi?
W spotkaniu wzięli udział eksperci: prowadząca Anna Wojciechowska-Nowak oraz Łukasz Gorczyński – Zastępca Prezydenta Miasta Gliwice, Adam Wójcik – Burmistrz miasta Pyskowice, Dominika Jaroszyńska – Urząd Miejski w Sośnicowicach, Agnieszka Lis – Pełnomocnik Prezydenta ds. Organizacji Pozarządowych, Katowice, Dorota Piechowicz-Witoń – Naczelnik Centrum Dialogu Społecznego, Opole, Magdalena Mike – Zastępca Naczelnika Wydziału Organizacji Pozarządowych i Aktywności Obywatelskich, Dąbrowa Górnicza, Piotr Masłowski – Senator RP, Krzysztof Hołyński – Prezes Zarządu Stowarzyszenia MOST, Tomasz Pawłowski – Prezes Fundacji Trzeci.org, Łukasz Kasprzyk – Fundacja trzeci.org, Janusz Piechoczek – Stowarzyszenie CRIS, Piotr Frączak – Koordynator Programu Rzecznictwa Krajowego OFOP, Agata Tomaszewska – Edukatorka Szkoły Reprezentacji i Partycypacji Społecznej, OFOP i Stowarzyszenie Dialog Społeczny.
Seminarium eksperckie, Warszawa 2026
Na spotkaniu 20 stycznia w gronie przedstawicieli organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego omawiano już wstępną koncepcję rozwiązań. W nawiązaniu do spotkania w Gliwicach zebrani skoncentrowali się na generowaniu pomysłów i kierunków rozwiązań, które stały się podstawą do założeń projektu zmiany ustawy o samorządzie.
Uczestnicy: prowadząca Anna Wojciechowska-Nowak, Piotr Choroś – Dyrektor Biura Partycypacji Społecznej, UM Lublin, Piotr Drygała – Naczelnik Wydziału Organizacji Pozarządowych i Aktywności Obywatelskiej, UM Dąbrowa Górnicza, Marcin Wojdat – Unia Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza, Rafał Dymek – Polska Fundacja im. Roberta Schumana, Rafał Kowalski – Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych, Anna Kuć – Stowarzyszenie Klon/Jawor, Iwona Olkowicz – Stowarzyszenie Wiatraki Mazur i Federacja Funduszy Lokalnych w Polsce, Filip Pazderski – Fundacja im. S. Batorego, Tomasz Schimanek – Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, Piotr Frączak – Koordynator Programu Rzecznictwa Krajowego OFOP, Agata Tomaszewska – Edukatorka Szkoły Reprezentacji i Partycypacji Społecznej, OFOP i Stowarzyszenie Dialog Społeczny.
Dalsze prace redakcyjne
Preambuła
W efekcie spotkań w Gliwicach, Warszawie, spotkania on-line (5.03.2026) i konsultacji pisemnych, powstała preambuła, zawierająca fundamentalne idee proponowanych zmian:
- Im bardziej prężna i lepiej zorganizowana jest aktywność obywatelska w samorządach, tym mocniejsze są więzi we wspólnocie lokalnej i większa społeczna odporność;
- Obecny system wspierania organizacji pozarządowych uregulowany w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, a oparty na zlecaniu zadań publicznych, nie wspiera aktywności obywatelskiej w samorządach.
Mając na uwadze potrzebę zmian, uznajemy, że jednostki samorządu terytorialnego powinny mieć narzędzia wspierania aktywności obywatelskiej mieszkańców, w tym organizacji pozarządowych oraz nieformalnych grup mieszkańców, które będą:
- odrębne od narzędzi zlecania zadań publicznych,
- proste dla organizacji i grup mieszkańców podejmujących aktywność,
- bezpieczne dla samorządu,
- pozwolą budować potencjał instytucjonalny organizacji pozarządowych, a nieformalnym grupom mieszkańców dadzą zaczyn dla tworzenia więzi lokalnych,
- ich celem będzie budowanie silnego samorządu lokalnego rozumianego jako wspólnoty mieszkańców,
- będą stymulowane i wspierane dzięki rządowym funduszom celowym.
Uruchomienie szerokich konsultacji
W oparciu o dotychczasowe prace Anna Wojciechowska-Nowak przygotowała roboczą wersję uzasadnienia wstępnej propozycji zmian w ustawie samorządowej i przekazała do konsultacji osobom biorącym dotychczas udział w procesie (27.03.2026). Wersja ta znalazła akceptację wśród ekspertów i Zarządu OFOP-u. Dziś OFOP przedstawia założenia do projektu nowelizacji ustawy o samorządzie gminnym do konsultacji w środowisku organizacji pozarządowych i kluczowych partnerów, jakimi są samorządy lokalne.
Kolejne kroki - do konsultacji trafiają ZAŁOŻENIA DO USTAWY
Założenia do projektu ustawy o zmianie ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym oraz innych ustaw
1. Cel regulacji
Celem projektowanej ustawy jest wzmocnienie samorządu lokalnego poprzez stworzenie skutecznych instrumentów pobudzania aktywności obywatelskiej mieszkańców oraz wzmocnienia potencjału organizacji pozarządowych działających na poziomie lokalnym.
Projektowana regulacja ma umożliwić gminom efektywniejszą realizację zadania własnego polegającego na pobudzaniu aktywności obywatelskiej mieszkańców.
Celem szczegółowym projektowanych rozwiązań jest w szczególności:
- zwiększenie udziału mieszkańców w działaniach na rzecz wspólnot lokalnych,
- wzmocnienie potencjału instytucjonalnego organizacji pozarządowych,
- rozwój kapitału społecznego na poziomie lokalnym,
- zwiększenie odporności społecznej wspólnot lokalnych,
- poprawa współpracy między mieszkańcami, organizacjami pozarządowymi i jednostkami samorządu terytorialnego.
2. Stan obecny
2.1. Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi. Obowiązujący model współpracy opiera się przede wszystkim na zlecaniu organizacjom pozarządowym realizacji zadań publicznych trybem przewidzianym w Ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Model ten:
- ma charakter zadaniowy,
- opiera się na konkursowym przydziale środków,
- nie wspiera systemowo rozwoju organizacji pozarządowych,
- ogranicza inicjatywy oddolne mieszkańców,
- prowadzi do relacji zleceniodawca-zleceniobiorca zamiast partnerstwa.
Obecne regulacje nie zapewniają również narzędzi wspierających inicjatywy mieszkańców działających poza formalnymi strukturami organizacyjnymi.
2.2. Kondycja organizacji pozarządowych
Dane wskazują na istotne bariery rozwoju organizacji pozarządowych, w szczególności:
- trudności w pozyskiwaniu środków finansowych,
- niski poziom stabilności ekonomicznej,
- problemy kadrowe i brak stałych zespołów,
- problemy z planowaniem strategicznym,
- trudności sukcesyjne i wypalenie liderów organizacji.
2.3. Aktywność obywatelska mieszkańców
Badania wskazują na:
- rosnącą popularność nieformalnych form aktywności obywatelskiej,
- potrzebę tworzenia prostych i niskoprogowych instrumentów wsparcia inicjatyw lokalnych.
2.4. Inicjatywa lokalna
Obecnie funkcjonujący mechanizm inicjatywy lokalnej:
- jest wykorzystywany w ograniczonym zakresie,
- nie jest wdrożony w większości gmin,
- charakteryzuje się nadmiernym sformalizowaniem,
- nie spełnia w pełni funkcji aktywizującej mieszkańców.
3. Proponowane rozwiązania
Nowelizacja ustawy uporządkuje system wspierania przez jednostki samorządu terytorialnego działań społecznych mieszkańców i tworzonych przez nich organizacji. Nowe przepisy stworzą rozwiązanie komplementarne do dotychczasowego systemu zlecania zadań publicznych, które to rozwiązanie posłuży innemu celowi publicznemu – pobudzaniu aktywności obywatelskiej i wzmacnianiu wspólnoty lokalnej.
3.1. Fundusz aktywności obywatelskiej
Projekt wprowadza możliwość tworzenia przez gminy funduszu aktywności obywatelskiej, dzięki któremu możliwe będzie:
- finansowanie przez gminę działań mieszkańców i organizacji pozarządowych na rzecz społeczności lokalnej,
- przekazywanie dotacji podmiotowych mających na celu wsparcie potencjału instytucjonalnego organizacji,
- wprowadzenie uproszczonych procedur dla niewielkich dotacji.
Fundusz będzie miał charakter fakultatywny, a szczegółowe zasady jego funkcjonowania określać będzie rada gminy.
3.2. Reforma inicjatywy lokalnej
Projekt przewiduje:
- przeniesienie regulacji inicjatywy lokalnej do ustawy o samorządzie gminnym,
- uproszczenie procedur,
- zwiększenie po stronie gmin elastyczności stosowania inicjatywy lokalnej,
- wzmocnienie udziału mieszkańców w realizacji inwestycji lokalnych.
4. Przewidywane skutki regulacji
4.1. Skutki społeczne
- wzrost aktywności obywatelskiej i liczby oddolnych inicjatyw,
- wzmocnienie więzi społecznych,
- rozwój kapitału społecznego na poziomie lokalnym,
- zwiększenie odporności wspólnot lokalnych.
4.2. Skutki dla organizacji pozarządowych
- wzmocnienie stabilności organizacyjnej,
- zwiększenie możliwości finansowania działań poza klasycznym systemem konkursowym i projektowym,
- większa autonomia w realizacji działań odpowiadających na lokalnie rozpoznane potrzeby,
- łatwiejsze podejmowanie niewielkich, szybkich i eksperymentalnych działań społecznych.
4.3. Skutki dla jednostek samorządu terytorialnego
- rozszerzenie katalogu narzędzi realizacji zadań własnych,
- poprawa współpracy z mieszkańcami i organizacjami pozarządowymi,
- wzmocnienie kapitału społecznego wspólnoty lokalnej,
- zwiększenie odporności społecznej wspólnoty lokalnej i zdolności do reagowania na sytuacje kryzysowe.
5. Skutki finansowe
Projekt:
- nie wprowadza obowiązku tworzenia funduszu,
- pozostawia decyzję o finansowaniu radom gmin,
- umożliwia finansowanie ze środków:
- budżetu gminy,
- darowizn,
- innych środków publicznych,
- nie powoduje automatycznego wzrostu wydatków publicznych.
Planowane działania
Maj – czerwiec 2026 konsultacje założeń
- środowiskowe wśród organizacji
- z jednostkami samorządu terytorialnego
Lipiec
- opracowanie podsumowania konsultacji
- przygotowanie projektu nowelizacji ustawy
Sierpień – wrzesień
- konsultacje propozycji zapisów z głównymi federacjami i związkami samorządowymi
Październik
- Ostateczna wersja propozycji / Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych
Artykuł opublikowany został pierwotnie na stronie #prosteNGO, zob. Reforma inicjatywy lokalnej – proces wypracowywania zmian
Źródło: #proste.ngo
