Publicystyka - ngo.pl

Jędrzej Dudkiewicz, ngo.pl: – W październiku 2026 Fundacja Stocznia opublikowała raport „Niealimentacja w Polsce” z wynikami badań na temat niealimentacji w Polsce i problemów, które z tym się wiążą. Jaka skala wyłania się z tych badań?

Karolina Bury, Fundacja Rodzic w Mieście: – W dalszym ciągu bardzo trudno jest określić skalę niealimentacji, bo mamy ograniczone możliwości badawcze. Z powodów techniczno-formalnych i związanych z dostępnością danych, Stocznia skupiła się tylko na dzieciach żyjących w rodzinach samodzielnych rodziców. Nie zostały wzięte pod uwagę rodziny patchworkowe, a w nich niealimentacja również występuje. Dlatego cały czas oceniamy, że w Polsce około miliona dzieci nie otrzymuje alimentów, co jest oparte na liczbie spraw egzekucyjnych u komorników. Warto podkreślić, że mówimy o przestępstwie i przemocy ekonomicznej.

Jeden z bardzo ważnych wniosków z badań Stoczni mówi, że 55% dzieci żyjących w rodzinach z samodzielnym rodzicem na jakimś etapie swojego życia doświadczyło niealimentacji. To znaczy, że w przypadku rozstania się rodziców ryzyko, iż dziecko zostanie porzucone ekonomicznie przez drugiego rodzica, jest większe niż szansa, że udźwignie on obowiązek utrzymania potomstwa. Moim zdaniem jest to bardzo rażące.

Dla mnie rażące jest też to, że nie ma żadnej powszechnej bazy danych zbierających informacje o przypadkach niealimentacji. Wydaje mi się, że to pokazuje, jak niski priorytet temu zagadnieniu nadaje nasze państwo, skoro organizacje społeczne muszą przedzierać się przez zasieki, by dotrzeć do danych, które i tak będą niepełne.

– To jest rzeczywiście ogromny, wielopoziomowy problem. Z jednej strony nie ma żadnych oficjalnych danych o sytuacji dzieci po rozstaniu rodziców. Nie wiemy, jaka dokładnie jest skala niealimentacji. Wynika to z tego, że nasze państwo uznaje to za problem prywatny, między dwójką dorosłych ludzi. To paradoksalne o tyle, że przecież alimenty są zasądzane w polskich sądach, nie opierają się na ustaleniach rodziców, z których potem jedna strona się nie wywiązuje. Mimo to nierespektowanie wyroku sądowego często bywa tolerowane. Zapomina się przy tym, że skutki dotykają dziecko, bo to na nie, a nie dla drugiego rodzica, są alimenty.

Z drugiej strony jest ogromna skala tak zwanej niealimentacji ukrytej. To pojęcie stworzyła Stocznia w celu opisania sytuacji, kiedy rodzice rozstają się bez żadnych formalnych dokumentów, więc gdy jedna strona całkowicie wycofa się z życia dziecka, to nigdzie nie jest to zarejestrowane. W tym przypadku też można postawić zarzut naszemu państwu, bo jedną z najczęściej podawanych przez respondentki przyczyn, dla których nie wnoszą do sądu spraw o alimenty, jest nieprzyjazność systemu instytucji publicznych, brak wiary w jego skuteczność i sprawiedliwie potraktowanie.

Do tego dochodzą też inne problemy, jak chociażby, że nawet jeżeli udało się uzyskać alimenty, to brakuje mechanizmu waloryzacji, więc to, co pięć lat temu mogło być wystarczające, dziś już takie nie jest. Nie mówiąc już o tym, że – jak to często w Polsce bywa – różne instytucje nie współdziałają ze sobą, co również może powodować brak wiary, o którym wspominasz.

–Nie ma w Polsce jednej instytucji, która zajmowałaby się tymi kwestiami. A w niektórych krajach Europy Zachodniej jest jedna instytucja publiczna, która „bierze na siebie” odpowiedzialność za ogarnianie tematu: pomaga kobiecie złożyć wnioski formalne do sądu, a w przypadku, gdy drugi rodzic nie płaci alimentów, wypłaca dziecku świadczenie alimentacyjne, przejmuje egzekucję, zgłasza to na policję, do prokuratury, komorników. U nas za to wszystko odpowiada rodzic opiekujący się dzieckiem, czyli w ogromnej większości matki, już i tak przytłoczone nagromadzeniem obowiązków.

Z badań Stoczni jasno wynika też, że ojcowie zazwyczaj porzucają dzieci nie tylko ekonomicznie, ale też – nawet częściej – opiekuńczo i wychowawczo. Matka zostaje z dzieckiem sama: musi zapewnić mu wszystko, co potrzebne – finansowo i emocjonalnie – a dodatkowo, według państwa, powinna jeszcze zając się egzekucją długu alimentacyjnego.

Wszystko to negatywnie wpływa zarówno na matki, jak i dzieci – psychicznie, emocjonalnie, a także pod kątem możliwości rozwoju W badaniach Stoczni widać, że dzieci, które spotyka niealimentacja znacznie rzadziej korzystają chociażby z zajęć dodatkowych po lekcjach.

 Bez wątpienia start w przyszłość dziecka dotkniętego niealimentacją jest o wiele trudniejszy niż w przypadku, gdy oboje rodziców uczestniczy w jego utrzymywaniu i wychowywaniu. Mówimy tu też o kwestiach społecznych, bo dodatkowe zajęcia pozalekcyjne to jedno, ale są tez na przykład wycieczki szkolne, na które nie ma pieniędzy, podobnie jak na prezent dla koleżanki lub kolegi, więc dziecko nie idzie na urodziny. Takie wykluczenie społeczne ma bardzo ważne psychologiczne konsekwencje. To nie są tylko indywidualne sprawy, bo to, że dziecko ma gorszy start w życie, mniejsze możliwości rozwoju wpływa potem na jego przyszłość. Jeżeli sięga po wsparcie socjalne, to konsekwencje ponosimy wszyscy.

3 listopada 2026 r. rząd przyjął projekt reformy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, który dotyczy także kwestii, o których rozmawiamy. W tym kontekście postulat, by przy rozwodach znacznie częściej orzekać opiekę współdzieloną brzmi chyba sensownie?

– Podkreślę, że nie jestem przeciw rozwiązaniu, jakim jest piecza współdzielona. Jestem przeciwna zapisom w ustawie, według których miałaby to być preferowana forma opieki, zakładając spełnienie określonych warunków. Ale praktyka sądowa jest taka, że tych warunków zwykle się nie bada, w tym historii przemocy w rodzinie. Nie bierze się też pod uwagę, jak wyglądał dotychczasowy model opieki, przez co można wywrócić dziecku życie do góry nogami. W sytuacji, kiedy opiekowała się nim głównie mama, a tata bardziej odpowiadał za zabezpieczenie finansowe, podział pół na pół jest sporą rewolucją. Sądy często to ignorują, tak samo jak zdanie samych dzieci. Istnieje zatem duże ryzyko, że wiele rzeczy nie będzie branych pod uwagę, a tym samym zagrożone może być bezpieczeństwo i dobrostan dziecka.

Należy zadbać o to, by przy rozstaniu rodziców sytuacja materialna dziecka nie uległa zmianie. Wróćmy do opisanego przed chwilą przykładu podziału obowiązków w rodzinie. Nawet jeżeli mama, opiekując się dzieckiem, pracuje zawodowo, raczej nie ma wielu możliwości rozwoju i awansu. W momencie rozwodu nie będzie miała takich samych warunków finansowych, jak tata, który skupiał się na karierze. Opieka współdzielona już na starcie będzie skazywać ją i dziecko na dużo gorsze warunki życia. W rękach niektórych ojców może to być narzędzie do wywierania presji, zastraszania, że nie da środków na utrzymanie dziecka.

Teoretycznie opieka współdzielona miałaby być odpowiedzią na skargi niektórych ojców na utrudnianie kontaktów z dziećmi. Ale ze statystyk wynika, że po prostu wielu z nich nie składa do sądu wniosków o opiekę nad dziećmi. Za to, kiedy już to robią, w większości przypadków rozpatrywane są one pozytywnie.

– W zasadzie jest tak, że kiedy ojcowie składają taki wniosek, to mają niemal pewność, że zostanie im przyznana opieka nad dziećmi. Nawet większą niż wtedy, kiedy starają się o to kobiety.

Istnieje jednak drugi aspekt, który może zaburzać tę optykę, bo są środowiska, które bardzo mocno nagłaśniają temat tak zwanej alienacji rodzicielskiej – terminu, którego nie powinno się używać. Według nich opieka współdzielona ma zabezpieczyć obydwoje rodziców, by mieli gwarancję kontaktów z dzieckiem. Problem w tym, że nie ma żadnych danych na temat tego zjawiska, także Ministerstwo Sprawiedliwości nie robiło takich analiz. Wszystko to opiera się wyłącznie na własnych przekonaniach, że problem istnieje i że ma dużą skalę, cokolwiek to znaczy.

I ministerstwo nie ma żadnych propozycji, jak to rozwiązać. Innymi słowy, przepis, o którym rozmawiamy wygląda na przygotowany na rzecz specyficznego środowiska, które krzyczy o problemie, ale nie ma jego potwierdzenia w danych i badaniach.

Pojawił się też postulat, by przy ustalaniu opieki współdzielonej nie brać pod uwagę przemocy domowej. Jak obecnie wyglądają propozycje w tym zakresie?

– Zacznę od tego, że w momencie, gdy ministerstwo poddało projekt zmian konsultacjom społecznym, zaprosiło do nich oficjalnie tylko niektóre organizacje społeczne. Nie poprosiło też o opinię Rzeczniczki Praw Dziecka, co wydaje mi się bardzo znamienne. Podobnie, jak kilka innych stowarzyszeń i fundacji, dbających o prawa kobiet i dzieci, dowiedziałyśmy się o tym pocztą pantoflową.

Wiele organizacji wspólnie jako jedną z poprawek zgłosiło konieczność wpisania do ustawy obowiązku badania przemocy domowej. Wcześniej było tam bowiem sformułowanie, że sąd ma brać pod uwagę dobro dziecka, które jednak w żaden sposób nie było zdefiniowane.

Z kolei dane mówią o tym, że sądy zwykle nie badają historii przemocy domowej podczas spraw rozwodowych. Dlatego nie tylko organizacje społeczne, ale i Naczelna Rada Adwokacka oraz różne organizacje zrzeszające prawników, czy komorników zgłosiły, że to musi się zmienić. Póki co Ministerstwo Sprawiedliwości deklaruje, że przepisy, które tego będą dotyczyć zostaną dodane do projektu ustawy.

Natomiast, pomimo złożonych uwag do Ministerstwa Sprawiedliwości, w żaden sposób w ustawie nie określono, jaki podział czasowy opieki nad dzieckiem jest uznawany za pieczę współdzieloną. Nie ustalono minimalnego zakresu czasowego, więc  – w świetle obecnych przepisów – podział opieki 80% do 20% również kwalifikuje się jako opieka współdzielona, mimo że jest to zupełnie niewspółmierne do realnego zaangażowania i zasobów czasowych potrzebnych do wychowania dziecka.

Z tego, co mówisz wynika, że część organizacji społecznych, ale też na przykład Naczelna Rada Adwokacka, musiały wykonać dużo dodatkowej pracy, by wpierw dowiedzieć się o zmianach, a potem rozpocząć proces rzecznictwa.

– Wydaje się, że Ministerstwo Sprawiedliwości sprzyja konkretnym środowiskom. Można łatwo sprawdzić, że to oficjalne zaproszenie do konsultacji społecznych zostało wysłane organizacjom reprezentującym mężczyzn twierdzących, że są dyskryminowani w sądach, a ich ojcowskie prawa nie są respektowane, bo matki utrudniają kontakty z dziećmi. W tych środowiskach niekiedy są osoby skazane prawomocnymi wyrokami za przemoc czy to wobec matki dziecka, czy wobec samego dziecka. Ministerstwo natomiast niemal pominęło organizacje zajmujące się prawami kobiet oraz wspierające kobiety z doświadczeniem przemocy domowej. To, że ministerstwo nie prowadzi otwartej komunikacji ze wszystkimi organizacjami społecznymi jest niepokojące.

Jakie jeszcze zmiany są proponowane w ramach pakietu rodzinnego i czy wiążą się z nimi jakieś kontrowersje?

– Póki co możemy mówić o deklaracjach Ministra Sprawiedliwości. Konsultacje społeczne dopiero przed nami. Tym niemniej ma być między innymi ustawa o alimentach natychmiastowych. Ma ona zagwarantować uproszczenie systemu składania wniosków o alimenty na czas trwania postępowania rozwodowego, by już wtedy zagwarantować dziecku środki do życia. Wnioski będzie się składać online, na podstawie ustandaryzowanego formularza, a decyzja zapadnie w ciągu siedmiu dniu. W teorii wygląda to dobrze, bo przyspieszenie tego procesu jest czymś dobrym. Są jednak dwa aspekty, które oceniamy negatywnie. Po pierwsze, standaryzacja tego formularza może sprawić, że alimenty dla części dzieci będą niewystarczające. Tym bardziej, że ich wysokość ma być oparta o płacę minimalną, co negatywnie wpłynie na sytuację dzieci z niepełnosprawnościami, przewlekle chorych, potrzebujących znacznie więcej wsparcia. Takie sytuacje nie będą brane pod uwagę, a to ważne o tyle, że statystyki są bardzo niechlubne dla ojców – w przypadku niepełnosprawności większość z nich wycofuje się z życia rodziny.

Drugą propozycją zmiany, która budzi kontrowersje jest karanie więzieniem za utrudnianie kontaktów z dzieckiem. To pomysł, z którym kiedyś wychodziła Konfederacja, obecnie robi to Ministerstwo Sprawiedliwości. W ogóle nie bierze się pod uwagę powodów, dla których kobiety czasami – bo to się zdarza – ograniczają kontakty dziecka z ojcem. A często jest to właśnie przemoc, która nierzadko nie jest w naszym kraju zgłaszana i dopiero rozwód jest pierwszym momentem, gdy kobieta próbuje to zrobić. Istnieje zagrożenie, że takie przepisy będą narzędziem w rękach przemocowców, którzy będą mogli jeszcze bardziej zastraszać kobiety. Co ciekawe, Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego też jest przeciwna wprowadzeniu takich przepisów, uznając je za przesadne.

– Oczywiście. Problem niealimentacji jest dużo większy niż to, co obecnie jest dyskutowane w ramach potencjalnych zmian prawnych. Będziemy więc próbować przekonać rządzących, że państwo musi wziąć odpowiedzialność za tę kwestię, która nie może być spychana do sfery prywatnej, a tym samym zrzucana na barki głównie kobiet. Musi być większe wsparcie dzieci dotkniętych przestępstwem niealimentacji, jak również mam, które i tak robią wszystko, by się nimi zaopiekować. Często kosztem samych siebie.

Jednocześnie apelujemy o większą transparentność w przygotowywaniu zmian oraz opieranie się w nich na danych, analizach i badaniach. A przede wszystkim o to, by traktować dzieci podmiotowo i pamiętać, że to, co dzieje się między rodzicami powinno je dotykać w jak najmniejszym stopniu. Taki powinien być cel wszelkich przepisów, które próbują to uregulować.

Z całego pakietu reform przygotowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości, rząd przyjął na razie projekt ustawy o pieczy współdzielonej. To ważny etap, ale nie koniec procesu legislacyjnego. Projekt nie jest jeszcze obowiązującym prawem – przed nim dalsze prace w parlamencie i decyzja Prezydenta. Zachęcamy do obserwowania mediów społecznościowych Fundacji, tam informujemy na bieżąco o kolejnych etapach procesu legislacyjnego.

Karolina Bury – wiceprezeska Fundacji Rodzic w Mieście, koordynatorka Zespołu ds. Alimentacji Inicjatywy Nasz Rzecznik. Działa na rzecz praw matek. Prywatnie mama trójki dzieci.