Publicystyka - ngo.pl

Polski finał odbywa się w wyjątkowym momencie – zaledwie kilka dni po tym, jak 29 maja 2026 r. Sejm uchwalił ustawę o prawach i obowiązkach ucznia. To prawo, które od lat postulujemy i co roku badamy w ankiecie kierowanej do uczennic i uczniów.

Na podium krajowego Rankingu Szkół Przyjaznych Młodzieży LGBTQ+ stają w tym roku dwie szkoły publiczne i jedna niepubliczna – dwie stołeczne i jedna z województwa warmińsko-mazurskiego:

1. I Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza – Olsztyn
2. XXX Liceum Ogólnokształcące im. Jana Śniadeckiego – Warszawa
3. I Społeczne Liceum Ogólnokształcące „Bednarska” z Oddziałami Międzynarodowymi im. Maharadży Jam Saheba Digvijay Sinhji – Warszawa

W ścisłej czołówce znalazły się także:

• Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi – Boguchwała
• Wielokulturowe Liceum Humanistyczne im. Jacka Kuronia – Warszawa
• Akademia Dobrej Edukacji im. Macieja Płażyńskiego – Gdańsk
• IV Liceum Ogólnokształcące im. Emilii Sczanieckiej – Łódź
• Wawerska Szkoła Realna – Warszawa
• Liceum Ogólnokształcące DobraTU im. Tosi Kozłowskiej – Warszawa
• VI Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Jana Kochanowskiego – Radom

Status Szkoły Przyjaznej – czyli najwyższą pulę punktów – uzyskało w tej edycji 181 szkół z całej Polski.

Są wśród nich placówki ze wszystkich miast wojewódzkich, ale także z podkarpackiej Boguchwały, mazowieckiego Radomia czy śląskich Żar. Otwartość nie jest przywilejem wielkich miast – dzieje się wszędzie tam, gdzie ktoś podejmie pracę na jej rzecz.

Polska szkoła sprawnie ocenia wiedzę, frekwencję i aktywność na lekcji. Nie ocenia jednak tego, co dzieje się między lekcjami – w korytarzach, szatniach, klasowych grupach na telefonie i w ciszy między kolejnymi godzinami. A to właśnie tam toczy się codzienne życie uczennic i uczniów, które dla wielu z nich bywa źródłem realnego cierpienia.

Ranking od 2018 roku zbiera anonimowe odpowiedzi ze szkół średnich w całej Polsce – w dotychczasowych edycjach wzięło w nim udział kilkadziesiąt tysięcy uczennic iuczniów z ponad 3 000 szkół. Ankieta mierzy szacunek i otwartość w pięciu wymiarach: widoczności, bezpieczeństwa, wsparcia, postawy kadry oraz ogólnej oceny szkoły. W tegorocznej edycji zagłosowało ponad 15 000 osób.

Ustawa o prawach i obowiązkach ucznia po raz pierwszy przenosi prawa ucznia z poziomu szkolnych statutów na poziom ustawy. Nasze dane pokazują, dlaczego było to konieczne – punkt po punkcie odpowiadają one na pytania, które zadajemy uczniom od lat.

1. Przemoc i cyberprzemoc – w każdej kategorii powyżej 25%

Przemoc nie zniknęła z polskiej szkoły. Wśród ankietowanych 36% zna osobę, która doświadczyła przemocy psychicznej ze względu na przynależność do społeczności LGBTQ+, a 43% – z innych powodów. Cyberprzemoc zna odpowiednio 34% i 42% badanych, przemoc fizyczną – 24% i 28%. Co istotne: każda forma przemocy przekracza próg 25%, a przemoc psychiczna i cyberprzemoc łącznie sięgają blisko 40%. To dokładnie ten obszar, który ustawa adresuje wprost – gwarantuje uczniowi wolność od wszelkiej przemocy, w tym przemocy psychicznej i cyberprzemocy. Po raz pierwszy cyberprzemoc zostaje nazwana w polskim prawie oświatowym.

2. Dyskryminacja – nie tylko wobec osób LGBTQ+

Dyskryminację zna 33,5% badanych (ze względu na LGBTQ+) i 36% (z innych powodów – pochodzenia, wyznania, płci, sprawności). Ustawa odpowiada na to otwartym katalogiem cech chronionych, w którym po raz pierwszy wprost wymieniono m.in. wygląd, stan zdrowia, sytuację materialną, wyznanie lub jego brak oraz orientację seksualną.

3. Brak zaufanej osoby dorosłej

Niemal co trzeci uczeń (29%) nie potrafi wskazać ani jednej dorosłej osoby w szkole, której mógłby zaufać w trudnej sytuacji. Odpowiedzią ustawy jest system rzeczników praw uczniowskich – Krajowego Rzecznika od września 2026 r., a w każdej szkole (obowiązkowo) od 2028 r.

4. Otwartości trzeba się uczyć

Tylko 1 na 4 uczniów (25%) wskazuje, że w jego szkole odbywały się warsztaty antydyskryminacyjne. A poczucie bezpieczeństwa? Blisko połowa respondentów nie jest pewna, czy w ich szkole każda osoba może czuć się bezpiecznie. To pokazuje, że samo prawo nie wystarczy: potrzebna jest codzienna praca i edukacja.

5. Nie chodzi nam o szkołę neutralną i obojętną. Chodzi o szkołę zaangażowaną – otwartą na wszystkie członkinie i wszystkich członków społeczności, gotową się uczyć i doskonalić. Neutralność wobec krzywdy jest po stronie krzywdzącego. Ranking i ustawa mówią to samo: bycie po stronie drugiego człowieka powinno być normą, nie wyjątkiem.

Amelia Rudnicka – ekspertka ds. polityki młodzieżowej Fundacji Varia Posnania, Polska Rada Organizacji Młodzieżowych:
„Jednym z największych plusów ustawy jest ujednolicenie praw i obowiązków ucznia w formie ustawowych katalogów. To naprawdę ważna zmiana, ponieważ dzisiaj prawa ucznia są rozproszone w wielu aktach prawnych, statutach i regulaminach, przez co uczniowie, rodzice, a często również nauczyciele, nie wiedzą, gdzie ich szukać. To jest wsparcie dla całej społeczności szkolnej. Nauczyciele mają swoje narzędzia ochrony: związki zawodowe, Kartę Nauczyciela, obowiązek ochrony ich praw przez dyrektora szkoły i organ prowadzący. Uczniowie takiego systemowego zaplecza dotąd nie mieli. Rzecznik ma więc wyrównać szanse, a nie tworzyć konflikt między uczniami i nauczycielami”.

Katarzyna Kotula – Pełnomocniczka Rządu ds. Równości:
„Szanujmy drugiego człowieka. Przede wszystkim mówimy tutaj o bezpieczeństwie, mówimy też o bezpieczeństwie uczniów w szkole i bardzo cieszę się, że ten ranking rośnie i jest kontynuowany. Jak popatrzymy na standardy otwartej szkoły to wydaje mi się, że każdy z nas – osób dorosłych – chciałby, żeby jego dziecko chodziło do takiej szkoły”.

Jakub Juszczak – Fundacja GrowSPACE, Head of Social Media:
„Ranking i ustawa to dwie strony tej samej monety. Ranking pokazuje, że otwartość działa – i mierzy, gdzie jej brakuje. Ustawa to porządkuje i nazywa modelowe zachowania. A nasza propozycja „Standardów Otwartej Szkoły” tłumaczy jedno i drugie na prosty język. Nasze „Standardy” można wydrukować i powiesić na ścianie w klasie. I rzecz najważniejsza: nawet gdyby ustawa nie weszła w życie – bo to zależy jeszcze od Senatu i podpisu Prezydenta – szkoły z czołówki Rankingu już udowodniły, że jej zapisy da się stosować na co dzień, bez żadnego odgórnego nakazu. One po prostu to robią”.

Aby pomóc szkołom wdrażać ducha ustawy, GrowSPACE proponuje dziesięć prostych Standardów Otwartej Szkoły – wartości, które łączą wyniki Rankingu z zapisami nowego prawa i które każda społeczność może uczynić swoimi:

1. Widzimy w każdym człowieka. Szanujemy siebie nawzajem i uznajemy prawo do godności wszystkich członków naszej społeczności.
2. Cieszymy się różnorodnością. Jesteśmy otwarci na odmienność i traktujemy ją jako naszą siłę, a nie problem.
3. Jesteśmy różni, ale równi. Mamy równy dostęp do edukacji i równe prawo do pełnego uczestnictwa w życiu szkoły.
4. W szkole każdy jest u siebie. Niezależnie od wyglądu, stanu zdrowia czy statusu dbamy o to, by każdy czuł się częścią naszej społeczności i miał równy dostęp do wszystkiego, co szkoła oferuje.
5. Wspólnie kształtujemy naszą kulturę. Razem ustalamy zasady, według których funkcjonujemy – bo dotyczą nas wszystkich.
6. Tworzymy bezpieczną przestrzeń. Dbamy o to, by każdy mógł być w szkole sobą – bez lęku i bez obaw.
7. Mówimy do siebie z szacunkiem. Używamy języka bez przemocy. Nie hejtujemy – ani twarzą w twarz, ani w sieci.
8. Reagujemy, gdy ktoś jest krzywdzony. Nie milczymy i nie odwracamy wzroku. Nie ignorujemy żadnej formy przemocy – psychicznej, fizycznej ani tej w Internecie.
9. Wiemy, do kogo zwrócić się po pomoc. W trudnej sytuacji nie jesteśmy sami – mamy jasne ścieżki wsparcia wśród rówieśników i pracowników szkoły.
10. Uczymy się otwartości i stale się doskonalimy. Poznajemy nasze prawa i obowiązki, a potem wcielamy je w życie. Sprawdzamy, co działa – i zmieniamy to, co wymaga poprawy.

Ranking Szkół Przyjaznych LGBTQ+ to narzędzie stworzone przez uczniów dla uczniów. Od 2018 roku tworzy Mapę Równości — która pomaga młodszym osobom wybrać szkołę, a szkołom daje konkretny sygnał zwrotny: co działa, a co wymaga zmiany. Ranking odbywa się pod patronatami instytucji państwowych i przy wsparciu samorządów.

Mapa Równości – Ranking szkół przyjaznych młodzieży LGBTQ+ (LINK)