Publicystyka - ngo.pl

We wrześniu 2026 roku Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych zainaugurowała działalność Polskiej Sieci Rzecznictwa Europejskiego (PSRE). Celem Sieci, skupiającej obecnie 35 organizacji, jest wzmacnianie koordynacji działań rzeczniczych na forum europejskim, tak aby głos sektora pozarządowego z Polski był słyszalny także w Brukseli. W październiku 2026 roku, po konsultacjach i głosowaniu wśród organizacji członkowskich, Sieć przyjęła swoje pierwsze wspólne stanowisko. Dokument ten powstał w odpowiedzi na Orędzie o stanie Unii Europejskiej (State of the Union 2026), wygłoszone 16 września przez przewodniczącą Komisji Europejskiej, Ursulę von der Leyen. Przyjęcie stanowiska w odpowiedzi na SOTEU 2026 jest pierwszym wspólnym działaniem rzeczniczym PSRE.

Dyskusja na temat priorytetów europejskich tocząca się w ostatnich miesiącach (także w kontekście nowego budżetu Unii Europejskiej po 2027 roku) skupiła się na kwestiach bezpieczeństwa oraz poprawy konkurencyjności europejskiej gospodarki. Są to z pewnością istotne cele, jednak w ocenie organizacji społecznych kwestie spójności społecznej, dostępności usług publicznych i jakości życia mieszkańców nie zajmują w tej debacie miejsca odpowiadającego ich znaczeniu. Organizacje skupione w PSRE w swoim pierwszym stanowisku wyraziły obawy, iż ocenianie celów rozwojowych Unii Europejskiej jedynie przez pryzmat wzrostu gospodarczego może doprowadzić do dalszej polaryzacji i niepokojów społecznych. Jest to także niezgodne z promowanymi przez Unię Europejską wartościami i jej modelem społecznym. 

W stanowisku PSRE wybrzmiewa przekonanie, że suwerenność Europy musi służyć ludziom, a o jej kondycji świadczy również to, czy obywatele mają dostęp do podstawowych usług, mogą pozwolić sobie na mieszkanie, czują się bezpiecznie ekonomicznie i mają rzeczywisty wpływ na decyzje dotyczące ich życia. 

Jednocześnie organizacje zwróciły uwagę, iż w wystąpieniu zabrakło podkreślenia roli społeczeństwa obywatelskiego, co budzi niepokój w obliczu pogłębiającego się kryzysu instytucji demokratycznych. O aktualności tych postulatów przypominają protesty, które w ostatnich tygodniach przetaczają się przez kolejne europejskie kraje.

O co upominają się obywatele? Od wygłoszenia Orędzia o stanie Unii minęło niewiele ponad miesiąc, gdy w wielu europejskich państwach zaczęły narastać napięcia społeczne związane z kosztami życia, dostępnością mieszkań, sytuacją w edukacji i jakością usług publicznych.

17 października we Francji odbyły się masowe demonstracje, w których uczestniczyli między innymi uczniowie, studenci i przedstawiciele związków zawodowych. Początkowe protesty dotyczące warunków w szkołach przerodziły się w szerszą mobilizację przeciwko rosnącym kosztom życia i nierównościom społecznym. Tego samego dnia demonstracje odbywały się również we Włoszech. Z kolei w Hiszpanii i Portugalii jednym z najważniejszych tematów stała się dostępność mieszkań. Choć protesty w poszczególnych państwach mają różne przyczyny i przebieg, łączy je narastające poczucie niepewności ekonomicznej oraz przekonanie części społeczeństwa, że instytucje publiczne nie odpowiadają wystarczająco skutecznie na systemowe problemy. Właśnie na to zwraca uwagę Polska Sieć Rzecznictwa Europejskiego. Zbieżność problemów podnoszonych przez demonstrantów z postulatami organizacji społecznych pokazuje jednak, iż usługi publiczne i spójność społeczna nie mogą być tematami drugoplanowymi.

PSRE w swoim stanowisku wskazuje, że obrona demokracji nie może ograniczać się do walki z dezinformacją czy wzmacniania bezpieczeństwa. Musi oznaczać również troskę o warunki życia, jakość usług publicznych i rzeczywisty wpływ obywateli na podejmowane decyzje. Wydarzenia ostatnich tygodni pokazują, że postulaty te nie są abstrakcyjnymi oczekiwaniami organizacji społecznych. Dotyczą problemów, które coraz wyraźniej dochodzą do głosu na europejskich ulicach. 

Postulaty te muszą wybrzmieć zarówno w państwach członkowskich, jak i w Brukseli, gdzie obecnie toczy się debata nad kolejnym budżetem UE, tzw. Wieloletnimi Ramami Finansowymi na lata 2028–2034. Organizacje podkreślają potrzebę utrzymania silnej polityki spójności, wspierającej rozwój regionów oraz przeciwdziałającej pogłębianiu nierówności terytorialnych i społecznych. Osłabianie roli regionów i centralizacja decyzji dotyczących funduszy europejskich mogą prowadzić do dalszego oddalania instytucji od obywateli. Tymczasem to właśnie na poziomie lokalnym najwyraźniej widać skutki niedostatecznego dostępu do usług, braków infrastrukturalnych czy ograniczonych możliwości rozwoju. Europejska konkurencyjność nie będzie trwała, jeśli nie będzie jej towarzyszyć spójność społeczna. Rosnące koszty utrzymania, brak dostępnych cenowo mieszkań, pogarszająca się jakość opieki zdrowotnej, edukacji, transportu powinny znaleźć się w centrum dyskusji o przyszłych politykach i budżecie UE. 

W odpowiedzi na SOTEU 2026 Polska Sieć Rzecznictwa Europejskiego podnosi również potrzebę wzmacniania organizacji społecznych i zapewnienia im realnego miejsca w europejskich procesach decyzyjnych. Organizacje społeczne nie zastąpią instytucji publicznych ani nie rozwiążą wszystkich problemów społecznych. Mogą jednak pomagać w ich wcześniejszym rozpoznawaniu, włączaniu perspektyw różnych grup społecznych i tworzeniu rozwiązań odpowiadających ich rzeczywistym potrzebom. Organizacje powinny być partnerami już na etapie projektowania polityk, a następnie uczestniczyć w ich wdrażaniu i monitorowaniu. Aby to było możliwe, na co zwraca uwagę PRSE, konieczne jest przestrzeganie zasady partnerstwa, wielopoziomowego zarządzania oraz zapewnienie stabilnych mechanizmów finansowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Jednym z kluczowych postulatów jest utrzymanie ambitnego budżetu programu AgoraEU, a także zagwarantowanie wsparcia dla edukacji obywatelskiej i europejskiej, działalności strażniczej, przeciwdziałania korupcji oraz rzecznictwa. PRSE podkreśla, iż istotne jest finansowanie rozwoju instytucjonalnego organizacji, w tym małych podmiotów działających lokalnie, które często jako pierwsze dostrzegają problemy społeczne, zanim staną się one przedmiotem ogólnokrajowej czy europejskiej debaty. 

Jeżeli Unia Europejska chce skutecznie wzmacniać odporność demokratyczną, musi traktować społeczeństwo obywatelskie nie tylko jako odbiorcę swoich polityk, ale jako partnera w ich tworzeniu. To jeden z najważniejszych przekazów pierwszego wspólnego stanowiska PSRE. A wydarzenia ostatnich tygodni pokazują, że nie jest to wyłącznie postulat dotyczący funkcjonowania organizacji pozarządowych, lecz pytanie o przyszły kształt europejskiej demokracji.

Chcesz, aby głos Twojej organizacji był słyszalny również na poziomie europejskim?

Dołącz do Polskiej Sieci Rzecznictwa Europejskiego (PSRE), rozwijanej przez OFOP, i współtwórz działania rzecznicze dotyczące przyszłości Unii Europejskiej.

Zgłoś zainteresowanie dołączeniem do PSRE

Artykuł opracowano na podstawie stanowiska Polskiej Sieci Rzecznictwa Europejskiego (PSRE), koordynowanej przez OFOP.

Materiał powstał w ramach projektu „Polski głos w dialogu z Europą”, realizowanego przez Ogólnopolską Federację Organizacji Pozarządowych (OFOP), finansowanego ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030, Priorytet 4, edycja 2026.

Wyrażone w materiale opinie należą do jego autorów i nie muszą odzwierciedlać stanowiska Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.