Publicystyka - ngo.pl

Ewaluacja ma dziś niemal stuletnią historię. W tym czasie przeszła wyraźną ewolucję — od podejścia sprowadzającego ją głównie do pomiaru, do rozumienia jej jako uspołecznionego, dialogicznego procesu wymagającego elastyczności. Współcześnie udział w niej osób korzystających ze wsparcia w ramach ewaluowanych projektów i programów uznaje się za jeden z kluczowych wyznaczników jakości całego procesu.

W dwóch kolejnych artykułach przedstawię wybrane metody partycypacyjne, które znajdują zastosowanie w ewaluacji: fotografię uczestniczącą oraz partycypacyjne badanie narracyjne. Pierwsza z nich jest szeroko wykorzystywana w badaniach stosowanych, w tym ewaluacyjnych, prowadzonych w społecznościach uchodźczych i migranckich. Druga natomiast zyskuje na popularności w działaniach monitoringowych i ewaluacyjnych realizowanych przez organizacje działające w obszarze pomocy humanitarnej i rozwojowej.

Fotografia uczestnicząca polega na tym, że osoby lub grupy osób, które są „osobami badanymi”, same wykonują i interpretują zdjęcia, które ukazują ważne elementy ich życia i doświadczenia (porównaj: Niziołek). Wersją minimalistyczną i alternatywną wobec wywiadu z interpretacją fotografii, może być stworzenie fotopamiętnika, w których opisują oni wykonane i wybrane przez siebie zdjęcia.

W literaturze występują także inne określenia tej metody, takie jak foto-głos (ang. photo voice) czy autofotografia (ang. autophotography). Fotografia uczestnicząca zmienia tradycyjną pozycję osoby badanej — staje się ona współtwórcą procesu badawczego, współodpowiedzialną za jego przebieg, poprzez samodzielny wybór i interpretację fotografowanych elementów rzeczywistości, które uznaje za ważne.

Fotografia uczestnicząca ma wiele zalet. Przede wszystkim umożliwia poznanie badanej rzeczywistości z perspektywy insidera, bez konieczności przyjmowania tej roli przez badacza. Pozwala dotrzeć do subiektywnych definicji sytuacji i doświadczeń konstruowanych przez samych uczestników badań, co ma szczególne znaczenie w kontekstach międzykulturowych, w badaniach prowadzonych wśród grup marginalizowanych czy dzieci — ułatwia bowiem przezwyciężenie barier wynikających ze specyfiki tych środowisk.

Sam proces wykonywania zdjęć na potrzeby badania sprzyja autorefleksji, dzięki czemu prowadzi do ujawniania treści wykraczających poza komunikację werbalną, nawet w przypadku pogłębionych wywiadów. Z kolei rozmowa wokół zdjęć poszerza możliwości ekspresji uczestników oraz wzbogaca perspektywę poznawczą badacza.

Wreszcie, jest to metoda stosunkowo prosta pod względem technicznym i organizacyjnym — zdjęcia można wykonywać przy użyciu telefonów komórkowych, które są dziś powszechnie dostępne. Ma ona również walor atrakcyjności: bywa postrzegana jako angażująca i w pewnym sensie zabawowa, co ma duże znaczenie zwłaszcza w pracy z dziećmi, sprzyjając ich większemu zaangażowaniu. Jednocześnie umożliwia swobodną autoekspresję i wzmacnia poczucie sprawstwa uczestników (porównaj Niziołek).

Przykładów zastosowania metody fotografii uczestniczącej w badaniach, w tym w badaniach ewaluacyjnych jest coraz więcej.

Pierwszym przykładem są badania zrealizowane w 2021 roku przez sieć CommuniVax w Stanach Zjednoczonych. Społeczności latynoskie, afroamerykańskie oraz rdzenni mieszkańcy USA doświadczyli nieproporcjonalnie dotkliwych skutków pandemii COVID-19. Celem projektu było wykorzystanie perspektyw przedstawicielek i przedstawicieli tych grup do identyfikacji oraz przezwyciężania barier — strukturalnych, kulturowych i indywidualnych — utrudniających szczepienia, a także wskazanie działań i kampanii zwiększających świadomość, dostępność oraz gotowość do przyjęcia szczepionki.

W badaniu zastosowano różnorodne metody, w tym pogłębione wywiady indywidualne oraz fotografię uczestniczącą. Osoby migranckie zostały poproszone o wykonanie zdjęć odpowiadających na dwa pytania: jaki wpływ miał koronawirus na ich społeczność oraz dlaczego jej członkowie nie chcą się szczepić. Następnie, podczas kilku spotkań w jednopłciowych grupach, uczestnicy wspólnie wybierali fotografie najlepiej ilustrujące poruszane zagadnienia. Zwieńczeniem projektu było wydrukowanie wybranych zdjęć na banerach i zaprezentowanie ich w parkach podczas festiwali społeczności migranckich.

Jeśli chodzi o badania angażujące młodzież, warto przywołać projekt zrealizowany w roku szkolnym 2000/2001 w kilku szczecińskich liceach ogólnokształcących, którego celem było zidentyfikowanie tzw. ukrytego programu szkoły. Chodzi tu o te elementy doświadczenia uczennic i uczniów, które — choć mają znaczenie wychowawcze — nie są ujęte w oficjalnych programach nauczania i wychowania.

W badaniu tym badaczka połączyła fotografię uczestniczącą z innymi metodami, m.in. ankietą. Uczennice i uczniowie fotografowali obiekty w przestrzeni szkolnej, które lubią oraz których nie lubią. Następnie, podczas wywiadów służących interpretacji zdjęć, nadawali im tytuły i opatrywali komentarzami, odpowiadając przy tym na pytania: co przedstawia zdjęcie, dlaczego dany obiekt został sfotografowany oraz skąd wynika nadany mu tytuł. Ostatnim etapem badania była prezentacja rezultatów pracy uczennic i uczniów na forum klasy lub wszystkich uczestników projektu.

Podłoże konceptualne fotografii uczestniczącej wywodzi się m.in. z idei brazylijskiego pedagoga Paula Freirego, który podkreślał, że dialog z członkami społeczności na temat ich własnych problemów sprzyja rozwijaniu krytycznej refleksji nad własną sytuacją oraz kształtowaniu kompetencji emancypacyjno-partycypacyjnych, niezbędnych do jej zmiany (por. Jarosz i Gierczyk). Z tego względu metoda ta jest często wykorzystywana nie tylko w badaniach, lecz także w projektach edukacyjnych i społecznych.

Przykładem takiego zastosowania są zajęcia terapeutyczne dla dzieci przebywających w obozie dla uchodźców w Ritsonie w Grecji, zrealizowane w 2017 roku przez organizację I AM YOU – humanitarian aid. Uczestnikami były głównie dzieci pochodzące z Afganistanu i Syrii. Przed rozpoczęciem projektu przeprowadzono rozmowy z rodzicami, którzy początkowo sceptycznie odnosili się do pomysłu fotografowania. Ostatecznie uzgodniono, że dzieci będą wykonywać wyłącznie zdjęcia cieni, a następnie — na ich podstawie — opowiadać o swojej sytuacji: kraju pochodzenia, doświadczeniu migracji oraz pobycie w Grecji. Mimo początkowych obaw zajęcia zakończyły się dużym sukcesem, a ich zwieńczeniem była wystawa fotografii zorganizowana w Atenach.

Fotografia uczestnicząca jest skuteczną metodą, szczególnie w pracy z osobami, które z różnych powodów mogą mieć trudności z komunikacją werbalną — czy to ze względu na barierę językową, czy specyfikę sytuacji badawczej, takiej jak wywiad. Nie jest ona jednak pozbawiona ograniczeń. Do najważniejszych należą kwestie etyczne, w tym ryzyko naruszenia prywatności czy lokalnych norm społeczno-kulturowych, co dobrze ilustrują niektóre z przywołanych przykładów jej zastosowania.

Innym wyzwaniem może być kolejność stosowania metod badawczych. Wykorzystanie tradycyjnych technik, takich jak ankiety czy wywiady, przed wprowadzeniem fotografii uczestniczącej może ukierunkować uwagę uczestników na określone tematy, które następnie są jedynie odtwarzane w fotografowanych obrazach, zamiast wynikać z ich spontanicznych wyborów.

Podsumowując, planując badanie ewaluacyjne lub działania monitoringowe z wykorzystaniem fotografii uczestniczącej, warto już na etapie projektowania zaangażować osoby badane. Pozwala to ograniczyć obawy i ewentualny sprzeciw społeczności, a także lepiej dostosować metodę do jej specyfiki. Wskazane jest również łączenie różnych metod oraz ich świadome różnicowanie w pracy z poszczególnymi grupami, aby uniknąć efektu sugerowania i powielania tych samych wątków.

• Photovoice, Ethical Photography for Social Change, link: PhotoVoice - Projects, Training, Photography for Social Change;
• Photovoice worldwide, link: www.photovoiceworldwide.com;
• Katarzyna Niziołek, Fotografia uczestnicząca. Od jakościowych badań światów społecznych do interwencji socjologicznej, Przegląd Socjologii Jakościowej;
• Ewa Jarosz, Marcin Gierczyk, Photovoice w badaniach i działaniach społecznych, Pedagogika społeczna;
• Justyna Nowotniak, Badania etnograficzne z elementami wizualnymi w kształceniu akademickim– możliwości i ograniczeń, Opuscula Sociologica.

Artykuł powstał w ramach kampanii upowszechniającej organizacyjne uczenie się: Od-ucz się tego co już nie działa, czytaj więcej.