Publicystyka - ngo.pl

– Nie zwracamy się o szczególne traktowanie. Zwracamy się o standardy działania państwa wobec organizacji pozarządowych: przejrzyste, równe, przewidywalne i możliwe do zweryfikowania – mówi Magdalena Janczewska, prezeska Fundacji Pro Cultura.

Bezpośrednim powodem wystąpienia była decyzja w konkursie „Aktywni Seniorzy – ASY” na lata 2026-2030, edycja 2026, Priorytet I: „Rozwój strategicznych koncepcji”.

Konkurs ogłoszono 31 marca 2026 r., a rozstrzygnięto 8 maja 2026 r. Oferta Fundacji Pro Cultura, zatytułowana „Model twórczej sprawczości cyfrowej osób 60+”, została odrzucona na etapie oceny formalnej.

Konkurs organizowany przez Departament Polityki Senioralnej Kancelarii Prezesa Rady Ministrów cieszył się dużym zainteresowaniem organizacji pozarządowych. Złożono 78 ofert, spośród których dofinansowanie otrzymało 20 projektów. Całkowita kwota przyznanych dotacji wyniosła 4 279 322 zł.

Na uwagę zwraca niespotykane do tej pory tempo rozstrzygnięcia konkursu. Pomiędzy ogłoszeniem naboru a opublikowaniem wyników minęło zaledwie 38 dni. W tym czasie oceniono formalnie i merytorycznie 78 ofert.

Jak podkreśla Fundacja, sprawa wykracza poza jednostkowy interes jednej organizacji. Dotyczy sposobu, w jaki państwo ocenia organizacje społeczne, interpretuje ich statuty i rozdziela środki publiczne.

Jak wynika z odpowiedzi przesłanej Fundacji mailem 25 maja, Komisja uznała, że organizacja nie potwierdziła spełnienia jednego z wymogów określonych w regulaminie konkursu.

Chodziło o kryterium: „Oferent w ramach celów statutowych prowadzi działalność na rzecz Osób starszych”.

W odpowiedzi Komisji wskazano: „Cele statutowe nie wskazują, że Fundacja prowadzi działalność na rzecz osób starszych jako wyodrębnionej grupy odbiorców działań statutowych”.

Komisja przywołała przy tym kilka zapisów statutu Fundacji, w tym działania na rzecz kultury, rozwój kompetencji cyfrowych i przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu, edukację osób dorosłych, działania na rzecz integracji międzypokoleniowej oraz organizowanie szkoleń, warsztatów i działań edukacyjnych. Przytoczyła także zapis dotyczący organizowania różnych form pomocy i wsparcia osobom potrzebującym, w szczególności osobom z niepełnosprawnościami i starszym oraz przeciwdziałania ich izolacji społecznej.

Zdaniem Komisji zapis ten nie był jednak wystarczający. W odpowiedzi czytamy: „Zapis §2 ust. 1 pkt 6 Statutu Fundacji nie ustanawia odrębnego celu statutowego polegającego na prowadzeniu działalności na rzecz osób starszych. Odnosi się do działalności pomocowej skierowanej do kategorii »osób potrzebujących«, wśród których wymieniono przykładowo, posługując się wyrażeniem »w szczególności« osoby z niepełnosprawnościami i osoby starsze”.

Komisja uznała również, że zapis ten „odnosi się do wsparcia osób starszych znajdujących się w sytuacji wymagającej pomocy, a nie do prowadzenia szeroko rozumianej działalności na rzecz osób starszych jako wyodrębnionej grupy odbiorców działań statutowych”.

Fundacja Pro Cultura nie zgadza się z taką interpretacją. Wskazuje, że jej statut zawiera zapisy odnoszące się wprost do osób starszych, i to w dwóch miejscach.

W preambule statutu zapisano: „Naszą misją stało się wspieranie osób dorosłych, w szczególności starszych, w rozwoju i świadomym uczestnictwie w kulturze cyfrowej oraz życiu społecznym w świecie zmieniających się technologii”.

Z kolei w celach statutowych Fundacji wskazano: „organizowanie różnych form pomocy i wsparcia osobom potrzebującym, w szczególności osobom z niepełnosprawnościami i starszym oraz przeciwdziałanie ich izolacji społecznej”.

Jednym z celów jest także prowadzenie działań „na rzecz integracji międzypokoleniowej w polskim społeczeństwie i wspomaganie rozwoju wspólnot i społeczności lokalnych”.

➡️STATUT

Fundacja podkreśla, że osoby starsze zostały w statucie wskazane literalnie i bezpośrednio. W jej ocenie trudno uznać, że działalność na rzecz tej grupy nie wynika z dokumentu statutowego, skoro grupa ta została w nim wprost wymieniona.

– podkreśla Magdalena Janczewska.

Jednym z kluczowych elementów sporu stała się interpretacja zwrotu „w szczególności”, który w ocenie Komisji oznacza tylko mało znaczący przykład użyty w statucie.

Fundacja stanowczo nie zgadza się z tezą, że użycie tego sformułowania osłabia znaczenie wskazanych w statucie grup, w tym osób starszych.

W liście otwartym organizacja wskazuje: „W języku prawnym zwrot »w szczególności« nie pomniejsza znaczenia wskazanych grup, lecz przeciwnie, podkreśla ich szczególne znaczenie w ramach szerszej kategorii”.

Fundacja odwołuje się przy tym do konstrukcji znanych z przepisów prawa. Przykładowo art. 23 Kodeksu cywilnego stanowi, że „dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć (…) pozostają pod ochroną prawa cywilnego”. Jak wskazuje organizacja, użycie zwrotu „w szczególności” nie oznacza, że zdrowie czy wolność nie są dobrami osobistymi. Przeciwnie, oznacza ich szczególne wyróżnienie.

Analogicznie, zdaniem Fundacji, należy interpretować statut Fundacji Pro Cultura. Skoro osoby starsze zostały w nim wymienione jako grupa objęta szczególnym wsparciem, to nie można twierdzić, że statut nie potwierdza działalności na ich rzecz.

– Zwrot w szczególności nie usuwa osób starszych ze statutu. Przeciwnie, wskazuje je jako grupę szczególnie istotną – mówi Magdalena Janczewska.

Fundacja zwraca uwagę, że regulamin konkursu wymagał prowadzenia działalności na rzecz osób starszych w ramach celów statutowych. Nie wymagał natomiast, aby organizacja miała osobny, wyodrębniony cel statutowy poświęcony wyłącznie osobom starszym ani aby stosowała konkretną formułę językową.

Zdaniem Fundacji komisja wprowadziła więc dodatkowy warunek formalny, który nie wynikał z regulaminu konkursu.

– Jeżeli regulamin nie wymaga odrębnego celu statutowego, Komisja nie powinna odrzucać oferty dlatego, że taki cel nie został wyodrębniony w oczekiwany przez nią sposób. Organizacje społeczne muszą wiedzieć, według jakich zasad są oceniane – mówi Magdalena Janczewska.

W odpowiedzi Komisji przesłanej do Fundacji czytamy również, że celem realizacji zadania publicznego w ramach programu jest „zaprojektowanie i stworzenie innowacyjnych koncepcji w zakresie polityki senioralnej oraz uniwersalnych rozwiązań na rzecz Osób starszych o zasięgu ogólnokrajowym”.

Komisja dodała, że cel konkursu wskazuje, iż jest on skierowany do podmiotów prowadzących statutową działalność na rzecz osób starszych i najlepiej znających ich potrzeby.

Fundacja nie kwestionuje tego założenia. Podkreśla jednak, że właśnie taką działalność prowadzi od lat, zarówno statutowo, jak i praktycznie, poprzez projekty edukacyjne, cyfrowe, animacyjne i integracyjne kierowane do osób starszych.

Fundacja ma bogate doświadczenie w pozyskiwaniu środków publicznych. W latach 2021-2025 organizacja zrealizowała dwa projekty finansowane z rządowego Programu wieloletniego na rzecz osób starszych „Aktywni+” (poprzednik konkursu ASY). Obecnie kończy projekt „Włączamy Cyfrowo Mazowsze – szkolenia dla osób w wieku 55+”, finansowany ze środków Krajowego Planu Odbudowy, obejmujący ponad 5 tysięcy osób starszych z województwa mazowieckiego zagrożonych wykluczeniem cyfrowym.

Fundacja jest także organizacją partnerską w projekcie „Kluby Rozwoju Cyfrowego - projekt wspierający”, realizowanym wspólnie z Centrum Projektów Polska Cyfrowa ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. W projekcie odpowiada między innymi za przygotowanie edukatorek i edukatorów do pracy z osobami starszymi oraz opracowanie ram funkcjonowania Klubów Rozwoju Cyfrowego w całej Polsce. Projekt ten ma charakter strategiczny dla kraju, a Fundacja została wybrana do partnerstwa ze względu na swoje doświadczenie w edukacji cyfrowej. To tylko jedne z wielu projektów ze środków publicznych i UE.

W ramach działań misyjnych Fundacja organizuje także „Tydzień Włączania Cyfrowego Osób Starszych” – cykl wydarzeń online wspierających osoby starsze w świecie zmieniających się technologii. Tegoroczna edycja została objęta honorowym patronatem Ministerstwa Cyfryzacji i wzięło w niej udział ponad 1500 osób. Spotkania były transmitowane w 60 lokalizacjach w całej Polsce, w tym w klubach seniorek i seniorów, uniwersytetach trzeciego wieku, instytucjach kultury, Klubach Rozwoju Cyfrowego i organizacjach pozarządowych.

➡️LINK do podsumowania Tygodnia

Fundacja prowadzi także Stację Pro Senior, w której treści cyfrowe tworzą osoby starsze amatorzy i amatorki w 13 oddziałach w całej Polsce. To innowacyjna inicjatywa wzmacniająca sprawczość, widoczność i aktywność społeczną osób starszych, pokazująca seniorki i seniorów nie jako biernych odbiorców działań, lecz jako twórczynie, twórców i aktywne osoby uczestniczące w życiu publicznym.

– mówi Magdalena Janczewska.

Szczególne zastrzeżenia Fundacji budzi również sposób stosowania kryterium formalnego wobec różnych oferentów. Organizacja wskazuje, że po analizie publicznie dostępnych statutów wybranych organizacji, które otrzymały dofinansowanie w tym samym konkursie, odnotowała bardzo różne, często znacznie bardziej pośrednie lub mniej precyzyjne zapisy odnoszące się do tej grupy odbiorców i odbiorczyń.

W dokumentach tych organizacji można znaleźć m.in. zapisy dotyczące wspierania srebrnej gospodarki, działań na rzecz osób w wieku emerytalnym czy zwiększania aktywności osób seniorskich w społecznościach lokalnych, są także statuty, które nie zawierają żadnych treści które można powiązać z osobami starszymi.

Jednocześnie Fundacja zaznacza, że pojęcie osób w wieku emerytalnym nie jest tożsame z pojęciem osób starszych. Może obejmować osoby, które nabyły uprawnienia emerytalne ze względu na szczególny charakter wykonywanej pracy, a więc niekoniecznie spełniają kryterium wieku właściwego dla osób starszych.

Na tym tle odmowa uznania zapisów statutu Fundacji Pro Cultura pozostaje, zdaniem organizacji, szczególnie niezrozumiała. Dodatkowo w ocenie Fundacji odmowa uznania zapisów statutu, przy jednoczesnym zaakceptowaniu znacznie bardziej ogólnych lub pośrednich zapisów statutowych innych organizacji, budzi poważne wątpliwości co do równego, jednolitego i konsekwentnego stosowania kryteriów formalnych wobec wszystkich podmiotów składających oferty.

W liście otwartym Fundacja podkreśla, że problem nie ma charakteru jednostkowego sporu dotyczącego jednej oferty. Dotyczy zaufania organizacji społecznych do państwa, przejrzystości dystrybucji środków publicznych oraz przewidywalności decyzji administracji publicznej.

„Szczególnie niepokojący jest brak realnej procedury odwoławczej. Organizacja pozarządowa może zostać wykluczona z konkursu na podstawie arbitralnej interpretacji, bez możliwości niezależnej weryfikacji decyzji, bez jasnych standardów interpretacyjnych i bez skutecznego mechanizmu pozwalającego naprawić ewentualny błąd po stronie administracji”.

– mówi prezeska Fundacji.

Fundacja Pro Cultura zwróciła się do premiera o analizę sposobu funkcjonowania konkursu „Aktywni Seniorzy – ASY” oraz o wyjaśnienie, czy mogło dojść do nierównego i niekonsekwentnego stosowania kryteriów formalnych.

Organizacja postuluje również rozpoczęcie szerszej dyskusji o regulaminach programów grantowych oraz o potrzebie wprowadzenia transparentnej i skutecznej procedury odwoławczej w konkursach finansowanych ze środków publicznych.

„Programy grantowe finansowane ze środków publicznych powinny być prowadzone w sposób przejrzysty, przewidywalny, jednolity i odporny na arbitralność. Organizacje społeczne powinny mieć pewność, że kryteria formalne są stosowane równo wobec wszystkich, a ewentualne błędy mogą zostać skorygowane w uczciwej procedurze”.

– Oczywiście długo zastanawialiśmy się, czy nagłaśniać tę sprawę. W głowie pojawia się naturalna obawa: a co, jeśli w przyszłości już nigdy nie wygramy żadnego konkursu finansowanego ze środków publicznych, bo komuś narazimy się krytycznym głosem? Ta sprawa nie dotyczy jednak wyłącznie Fundacji Pro Cultura. Dotyczy jakości relacji państwa z organizacjami pozarządowymi w Polsce – dlatego zdecydowaliśmy się na napisanie i nagłośnienie naszego listu – podsumowuje Magdalena Janczewska.