Diagnoza sytuacji w obszarze społeczeństwa obywatelskiego w Polsce
W Polsce działa coraz więcej organizacji pozarządowych, a mieszkańcy potrafią skutecznie mobilizować się wokół ważnych spraw społecznych i lokalnych. Jednocześnie trwałość tego zaangażowania ograniczają liczne bariery, w tym niski poziom zaufania społecznego czy niewystarczające poczucie wpływu obywateli na decyzje publiczne.
Takie wnioski płyną z „Diagnozy sytuacji w obszarze społeczeństwa obywatelskiego w Polsce”, przygotowanej na potrzeby opracowania Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.
Diagnoza objęła cztery obszary funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego: kondycję finansową i organizacyjną sektora pozarządowego, aktywność społeczną i wolontariat, system zlecania zadań publicznych oraz dialog i współpracę organizacji pozarządowych i obywateli z administracją publiczną.
Opracowanie powstało na podstawie analizy dostępnych raportów, wyników badań, opracowań eksperckich i sprawozdań, co uzupełniono badaniem jakościowym – sześcioma zogniskowanymi wywiadami grupowymi przeprowadzonymi w Warszawie, Tarnowie, Nowym Sączu, Skarżysku-Kamiennej oraz na terenach wiejskich – w powiatach dąbrowskim i przemyskim.
Coraz więcej organizacji pozarządowych i duże ich zróżnicowanie
W 2024 roku w Polsce funkcjonowało 113,1 tys. aktywnych organizacji pozarządowych – o 29% więcej niż dziesięć lat wcześniej. Sektor jest przy tym mocno zakorzeniony lokalnie. Prawie 46% organizacji ma siedzibę na terenach wiejskich, a ponad 60% prowadzi działalność na obszarze nie większym niż powiat.
Wzrost liczby organizacji pozarządowych nie oznacza jednak automatycznie zwiększenia ich potencjału. Sektor pozostaje bardzo zróżnicowany. Obok organizacji posiadających profesjonalne zespoły i duże budżety funkcjonuje wiele niewielkich podmiotów opartych przede wszystkim na pracy społecznej.
Najważniejsze liczby:
- 113,1 tys. – tyle aktywnych organizacji pozarządowych działało w Polsce w 2024 roku;
- 57,5 mld zł – wyniosły łączne przychody organizacji pozarządowych w 2024 roku;
- 61,3% organizacji nie posiadało żadnego płatnego personelu;
- 50% badanych przez CBOS Polaków w 2025 roku deklarowało zaangażowanie w pracę społeczną, a 42% – aktywność w ramach organizacji pozarządowych.
Od pojedynczego projektu do trwałej organizacji
Jednym z głównych problemów wskazanych w diagnozie jest dominacja krótkoterminowego finansowania projektowego. Organizacje pozarządowe zdobywają środki na konkretne działania, znacznie trudniej jest im natomiast finansować stały zespół czy zaplecze administracyjne.
Taki model utrudnia planowanie w dłuższej perspektywie i utrzymywanie ciągłości działań pomiędzy kolejnymi projektami. Dlatego jednym z najważniejszych rekomendowanych kierunków jest zwiększanie udziału finansowania wieloletniego i instytucjonalnego.
Szczególnego wsparcia wymagają małe, lokalne i nowo powstałe podmioty. Diagnoza rekomenduje rozwijanie mikrograntów i regrantingu, upraszczanie procedur konkursowych oraz ograniczanie obciążeń administracyjnych.
Liderzy potrzebują wsparcia i następców
Lokalna aktywność społeczna często opiera się na niewielkiej grupie najbardziej zaangażowanych osób. To one organizują działania, zdobywają finansowanie, kontaktują się z administracją publiczną i mobilizują innych.
Taki model jest skuteczny, ale niesie ryzyko przeciążenia i wypalenia. Problemem jest również sukcesja. Dlatego przyszła polityka rozwoju społeczeństwa obywatelskiego powinna wspierać nie tylko obecnych liderów, lecz również budowanie zespołów i stopniowe przekazywanie odpowiedzialności za rozwój organizacji.
Od konsultacji do współtworzenia
Ważnym warunkiem aktywności obywatelskiej jest poczucie sprawczości. Samo organizowanie konsultacji czy funkcjonowanie rad i innych ciał dialogu między społeczeństwem a administracją publiczną nie wystarczy. Diagnoza wskazuje, że brak informacji zwrotnej oraz włączanie obywateli dopiero na etapie, gdy najważniejsze decyzje są już przesądzone, mogą zniechęcać do dalszego udziału.
Rekomendowany kierunek to stopniowe przechodzenie od konsultowania gotowych rozwiązań do współtworzenia polityk publicznych oraz budowanie bardziej partnerskich relacji pomiędzy administracją publiczną a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego.
Społeczeństwo obywatelskie wzmacnia odporność państwa
Pandemia COVID-19 oraz działania podejmowane po rozpoczęciu wojny w Ukrainie pokazały, że w sytuacjach kryzysowych mieszkańcy i organizacje pozarządowe potrafią bardzo szybko się mobilizować.
Potencjał ten powinien być jednak wykorzystywany nie tylko po wystąpieniu zagrożenia. Jednym z rekomendowanych kierunków jest włączenie organizacji pozarządowych i społeczności lokalnych w przygotowanie systemu reagowania kryzysowego oraz budowanie trwałych mechanizmów współpracy z administracją publiczną i służbami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo.
Jaki powinien być kierunek zmian?
Diagnoza wskazuje sześć głównych obszarów działań do 2035 roku: wzmacnianie trwałości i odporności organizacji pozarządowych, zwiększanie aktywności obywatelskiej i zaufania, wyrównywanie szans małych i lokalnych podmiotów, rozwój partnerskiej współpracy z administracją publiczną, przygotowanie sektora do transformacji cyfrowej oraz włączenie społeczeństwa obywatelskiego w budowanie odporności państwa.
Najważniejszym wyzwaniem nie jest zatem wyłącznie zwiększanie liczby organizacji pozarządowych czy pojedynczych inicjatyw. Potrzebne jest tworzenie warunków, w których istniejąca gotowość mieszkańców do działania może przekształcać się w trwałe zaangażowanie, większe zaufanie oraz partnerską współpracę z administracją publiczną.
Silne społeczeństwo obywatelskie to nie tylko aktywni mieszkańcy i organizacje pozarządowe realizujące projekty. To również ważny zasób rozwojowy, partner administracji publicznej i jeden z elementów odporności państwa na przyszłe kryzysy.
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP