Publicystyka - ngo.pl

Wakacje letnie to główny czas realizacji aktywności związanych „z wodą” - w formie kolonii, półkolonii, obozów czy biwaków^[1] organizowanych m.in. przez organizacje pozarządowe dla dzieci i młodzieży. To właśnie na obszarach wodnych realizowane są elementy programu związane z rekreacją, zabawą, czy animacją czasu wolnego.

Dużym błędem organizacyjnym byłoby oferowanie programu wypoczynku, który pomija aktywności związane z przebywaniem nad wodą. Taki pobyt byłby bowiem po prostu mało atrakcyjny z obiektywnego punktu widzenia odbiorcy, a w szczególności dzieci i młodzieży. 

Punktem zaczepienia do dalszych analiz niech na początek będą dwie definicje opisane w głównym akcie prawnym, odnoszącym się do bezpieczeństwa „nad wodą” w Polsce ustawie z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych.

Zatem „wyznaczony obszar wodny”, wydzielony często w obrębie „obszaru wodnego” (np. kąpielisko, miejsce okazjonalnie wykorzystywane do kąpieli) jest definicją znacznie bardziej szczegółową, lecz co najważniejsze - pojęciem, z którym związany jest istotny element bezpieczeństwa - obecność ratownika wodnego, zapewniającego stałą kontrolę wyznaczonego obszaru wodnego^[2].

Ustawa na osoby, przebywające na „obszarach wodnych”, nakłada określone obowiązki, a wśród nich:

• zapoznania się z zasadami korzystania z danego terenu, obiektu lub urządzenia i ich przestrzegania;

W praktyce oznacza to np. zapoznanie uczestników wypoczynku przez wychowawcę czy organizatora wypoczynku z regulaminem kąpieliska, atrakcji wodnych (np. zjeżdżalni), infrastruktury rekreacyjnej, a także sprzętu pływającego. Czynność tą może wykonać również ratownik wodny lub osoba zarządzająca wyznaczonym obszarem wodnym np. wyznaczony pracownik ośrodka wypoczynkowego w odniesieniu do sprzętu pływającego. Najważniejsze jest jednak, aby ten obowiązek informacyjny, wynikający z ustawy, został dopełniony.

• stosowania się do znaków nakazu i zakazu;

Znaki te w formie ujednoliconych przedstawień graficznych umieszczane są przez podmiot zarządzający „wyznaczonym obszarem wodnym”, a ich opis oraz znaczenie określa Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 6 marca 2012 r. w sprawie sposobu oznakowania i zabezpieczania obszarów wodnych oraz wzorów znaków zakazu, nakazu oraz znaków informacyjnych i flag.

To właśnie w tym akcie prawnym znajdziemy znany w Polsce od lat zapis:

Ustala się oznaczenia kolorów flag:

1. flaga biała - kąpiel dozwolona; 
2. flaga czerwona - zakaz kąpieli.

• zapoznania się i dostosowania swoich planów aktywności do umiejętności oraz aktualnych warunków atmosferycznych;

Zapis ten będzie odnosił się do przepisów w zakresie kąpieli rekreacyjnej, do wskazania miejsca (dwóch stref) przebywania uczestników na kąpielisku:

1. strefy dla nieumiejących pływać, o głębokości wody nie większej niż 120 cm - oznaczenie skrajni bojami czerwonymi;
2. strefy dla umiejących pływać, o głębokości wody do 4 m - oznaczenie skrajni bojami żółtymi;

Ponadto wymóg ten będzie wpływał na możliwość (lub jej brak) korzystania przez uczestników ze sprzętu pływającego, zarówno w kontekście warunków pogodowych, jak i umiejętności pływania kajakiem, żaglówką, czy innym sprzętem pływającym (np. rowerek wodny).

• użytkowania sprzętu, odpowiedniego do rodzaju podejmowanej aktywności, sprawnego technicznie i zgodnie z jego przeznaczeniem i zasadami użycia.

Wydanie sprawnego technicznie sprzętu zgodnie z przepisami, odnoszącymi się do żeglugi śródlądowej, leży w gestii podmiotu udostępniającego/wypożyczającego. Natomiast zapoznanie z zasadami jego użycia, co w przypadku osób niepełnoletnich jest bezwzględnie konieczne, powinno zostać zrealizowana przez osobę, znającą specyfikę pływania: łodzią żaglową, kajakiem, czy innym sprzętem wodnym. Instruktarz obowiązkowo zawiera także elementy bezpieczeństwa, zasady korzystania ze środków asekuracyjnych i ratunkowych (w który wyposażony jest sprzęt) oraz procedurę postępowania w przypadku wpadnięcia do wody (wywrotki).

Kolejnym, istotnym zapisem ustawy o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych jest:

Zarządzający wyznaczonym obszarem wodnym umieszcza, w ogólnie dostępnym miejscu, informacje dotyczące:

1. zasad korzystania z wyznaczonego obszaru wodnego;
2. ograniczeń w korzystaniu z wyznaczonego obszaru wodnego;

Punkt pierwszy będzie stanowił regulamin „wyznaczonego obszaru wodnego”, z którym jak napisano powyżej kadra wypoczynku zapoznaje uczestników. Przestrzegamy tu przed praktyką, w której to uczestnicy sami mają zapoznać się z zasadami bezpieczeństwa (regulaminem) na obszarach wodnych. W konsekwencji nieszczęśliwego wypadku może to być potraktowane jako zaniechanie koniecznych działań w celu zapewnienie bezpieczeństwa, a tym samym sprowadzenie zagrożenia na zdrowie i życie uczestników wypoczynku. Punkt drugi najczęściej wskazuje miejsca, w którym kąpiel jest niedozwolona oraz godziny funkcjonowania kąpieliska (dyżuru ratownika).

W ścisłym związku z powyższym pozostaje zapis art.5 ust. 3 ustawy wskazujący, że osoba pływająca, kąpiąca się lub uprawiająca sport lub rekreację na wyznaczonym obszarze wodnym jest obowiązana do zapoznania się z informacjami, które zostały umieszczone przez zarządzającego wyznaczonym obszarem wodnym. W praktyce zadanie to spocznie na kadrze wypoczynku.

Spędzając czas na „wyznaczonym obszarze wodnym”, poza naszą grupą, przebywającą na wypoczynku, mogą znajdować się również inne grupy, a także osoby indywidualne, warto zatem wskazać jeszcze jeden zapis ustawy, stanowiący o bezpieczeństwie.

Zarządzający wyznaczonym obszarem wodnym lub osoba przez niego upoważniona może nie wpuścić na ten obszar osoby lub żądać opuszczenia przez nią tego obszaru, jeśli zachowanie osoby wyraźnie wskazuje, że znajduje się ona w stanie nietrzeźwości lub jest pod wpływem środka odurzającego.

Oznacza to możliwość, a czasami konieczność zgłoszenia przez wychowawcę wypoczynku do zarządzającego (np. kierownika/pracownika ośrodka) lub ratownika wodnego, prośby o usunięcie takiej osoby z kąpieliska.

Zagadnienie to będzie przedstawione w zakresie prawa oświatowego, żeglugowego i turystycznego, zatem czy kajak, motorówka, żaglówka to „statek”? Z wyjaśnieniem przychodzi Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 r. o żegludze śródlądowej, gdzie w art. 5 czytamy:

Natomiast Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 8 listopada 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa przy uprawianiu turystyki wodnej wskazuje, że:

Statek powinien być wyposażony w środki bezpieczeństwa zgodnie z wpisem w dokumencie rejestracyjnym lub dokumencie bezpieczeństwa statku.

Oznacza to, że liczba środków ratunkowych (kamizelek asekuracyjnych/ratunkowych) musi odpowiadać liczbie osób przebywających np. na łodzi żaglowej. Ponadto dokument bezpieczeństwa/rejestracyjny będzie zawierał dodatkowo obowiązek wyposażenia łodzi w koło lub koła ratunkowe w zależności od długości kadłuba (w przypadku jachtów turystycznych najczęściej - jedno koło)^[3].

Jeśli nasza aktywność będzie obejmowała kajaki, lub małe łodzie, rowery wodne to rozporządzenie wskazuje, że:

W przypadku gdy statek nie posiada dokumentu rejestracyjnego lub dokumentu bezpieczeństwa, powinien być wyposażony w środki bezpieczeństwa w liczbie odpowiadającej liczbie osób na nim przebywających.

Opisywane rozporządzenie powtarza wcześniej omówiony warunek bezpieczeństwa, wskazując kadrę wypoczynku jako osoby zobowiązane przed rozpoczęciem korzystania ze sprzętu pływającego do:

• sprawdzenia stanu technicznego sprzętu i jego wyposażenia (w szczególności środków ratunkowych);
• zapoznania członków załogi z zasadami użytkowania środków bezpieczeństwa, będących na wyposażeniu;
• bezpiecznego zachowania podczas korzystania ze sprzętu.

W praktyce będzie to kontrola stanu kamizelek asekuracyjnych, obejmująca sprawność zapięć, klamer, pasów, troków oraz instruktarz właściwego korzystania z nich oraz poinformowanie uczestników o zakazie zdejmowania środków asekuracyjnych do czasu wskazanego przez opiekuna grupy.

Niestety powyższe rozporządzenie posiada także następujący zapis:

Osoba nieumiejąca pływać w czasie przebywania na statku powinna mieć założoną kamizelkę ratunkową lub środek asekuracyjny.

Oznacza to, że każdy uczestnik deklarujący umiejętność pływania mógłby korzystać z kamizelki w sposób „tradycyjny” na spływach kajakowych w Polsce, czyli jako poduszki do siedzenia. 

Sugerujemy jednak - pomimo niefortunnego zapisu prawnego - zobowiązać uczestników do bezwzględnego używania środków asekuracyjnych podczas korzystania ze sprzętu pływającego, tym bardziej, że po likwidacji „kart pływackich”, nie mamy żadnych narzędzi do zweryfikowania oświadczenia woli uczestnika o umiejętności pływania.

Ostatnie w tym zakresie zagadnienie dotyczy korzystania z łodzi żaglowych i motorowych. Często ośrodki wypoczynkowe czy kolonijne mają możliwość wypożyczenia tego rodzaju sprzętu pływającego dla uczestników wypoczynku. Nie każdy jednak może, z niego korzystać. Również obsługa ośrodka nie jest prawnie obowiązana do posiadania odpowiednich kwalifikacji żeglarskich, czy motorowodnych. 

Analogicznie rzecz ujmując właściciel wypożyczalnia samochodów nie musi posiadać prawa jazdy_._ Rekomendujemy zatem, aby korzystając z kadry ośrodka, na terenie którego realizowany jest wypoczynek, sprawdzić, czy osoby pełniące funkcję sternika na łodzi żaglowej i motorowej mają uprawnienia, wynikające z Rozporządzenia Ministra Sportu i Turystyki z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie uprawiania turystyki wodnej: 

Dokumentami kwalifikacyjnymi, potwierdzającymi posiadanie uprawnień do uprawiania turystyki wodnej na jachtach żaglowych o długości kadłuba powyżej 7,5 m lub motorowych o mocy silnika powyżej 10 kW są patenty - żeglarza jachtowego i odpowiednio sternika motorowodnego.

Kolejnym elementem analizy będzie przestrzeń najbardziej aktualna ze względu na datę publikacji artykułu, czyli wakacje letnie i związany z nimi wypoczynek dzieci i młodzieży. Organizator wypoczynku jak i wszyscy wychowawcy powinni stosować zarówno zasady ogólne, posiadać wiedzę w zakresie korzystania ze sprzętu wodnego oraz zapoznać się z najnowszymi zmianami, które zostały wprowadzone 6 czerwca 2026 roku w  Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 marca 2016 r. w sprawie wypoczynku dzieci i młodzieży.

Otóż od wakacji 2026 roku kąpiel rekreacyjna w ramach wypoczynku może odbywać się wyłącznie w ramach określonych zasad, czyli:

• wyłącznie na wyznaczonych obszarach wodnych, w obecności ratownika wodnego i wychowawcy wypoczynku;

Zobowiązanie z tzw. „innego tytułu” w momencie przejęcia opieki nad uczestnikami na wyznaczonym obszarze wodnym przez ratownika wodnego, nie zwalnia wychowawcy z pełnienia powierzonej mu funkcji, która wynika z prawa oświatowego. Oznacza to, że ratownik zapewnia bezpieczeństwo w zakresie określonym dla ratownika wodnego, zaś wychowawca nadal pełni funkcję wychowawcy wypoczynku zgodnie z jego obowiązkami.

• zapewnienie korzystania przez uczestników wypoczynku z kąpieliska lub miejsca okazjonalnie wykorzystywanego do kąpieli wyłącznie w godzinach funkcjonowania tego lub miejsca określonych w regulaminie korzystania z tego kąpieliska lub miejsca, a w przypadku gdy w tym regulaminie nie określono godzin funkcjonowania tego kąpieliska lub miejsca - wyłącznie od wschodu do zachodu słońca. 

Zapis ten należy rozumieć następująco - w przypadku korzystania z „wyznaczonego obszaru wodnego” można realizować kąpiel rekreacyjną w ramach wypoczynku tylko w czasie, kiedy pełniony jest dyżur ratownika wodnego. Dopuszcza się kąpiel rekreacyjną po zachodzie słońca lub przed jego wschodem na „kąpielisku”, jeśli pozwala na to regulamin. W praktyce dotyczy to głównie tzw. „parków wodnych” i „basenów termalnych”, gdzie dyżur ratowniczy pełniony jest w godzinach otwarcia danego obiektu (często do godzin wieczornych/nocnych). 

Kolejną nowością w rozporządzeniu, w zakresie kompetencyjnym, jest scedowanie na kierownika i wychowawców wypoczynku poniższego obowiązku: 

Zapoznanie uczestników wypoczynku z regulaminem korzystania z wyznaczonego obszaru wodnego, w tym poinformowanie o godzinach funkcjonowania kąpieliska lub miejsca okazjonalnie wykorzystywanego do kąpieli określonych w regulaminie.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach nakłada na opiekunów wycieczki szkolnej tzw. „obowiązek informacyjny”.

Kajaki i łodzie, z których korzystają uczestnicy wycieczek, wyposaża się w sprzęt ratunkowy.

Ze sprzętu pływającego korzystają jedynie osoby przeszkolone w zakresie jego obsługi oraz posługiwania się wyposażeniem ratunkowym.

A ponadto:

Niedopuszczalne jest używanie łodzi i kajaków podczas silnych wiatrów.

Jako ciekawostkę należy wspomnieć, iż tylko prawo oświatowe wskazuje zasady bezpieczeństwa „nad wodą” w okresie zimowym zapisem:

Niedopuszczalne jest urządzanie ślizgawek i lodowisk na rzekach, stawach, jeziorach i innych zbiornikach wodnych.

Podsumowując, przestrzeń zagadnień związanych z aktywnością osób przebywających na obszarach wodnych określana jest przez wiele aktów prawnych i tylko kompleksowe ich zastosowanie pozwala na zapewnienie bezpieczeństwa, szczególnie dzieci i młodzieży, podczas wypoczynku w okresie wakacji letnich czy rekreacji w czasie roku szkolnego.

^{[1] Art. 92a. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (określa formy realizacji wypoczynku)}

^{[2] Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 stycznia 2012 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących liczby ratowników wodnych zapewniających stałą kontrolę wyznaczonego obszaru wodnego}

^{[3] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 5 listopada 2010 r. w sprawie wymagań technicznych i wyposażenia statków żeglugi śródlądowej oraz upoważniania podmiotów do wykonywania przeglądów technicznych statków}

Stołeczne Centrum Wspierania Organizacji Pozarządowych (SCWO) to system bezpłatnego wsparcia dla organizacji działających na rzecz Warszawy i osób w niej mieszkających.

Więcej informacji o ofercie SCWO znajdziesz na stronie: https://warszawa.ngo.pl/scwo.  Projekt finansuje miasto stołeczne Warszawa.