Publicystyka - ngo.pl

Prace nad nowelizacją ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej rozpoczęły się pod koniec 2025 roku. Projekt w większości nie dotyczył organizacji społecznych, jednak znalazły się w nim zapisy ważne i dla nich. Dokument nie został przekazany do szerszych konsultacji organizacjom, a te miały wiele postulatów. O części z nich mówiły m.in. podczas Narady o odporności społecznej, która odbyła się w lutym 2026 r. w Senacie. W lutym odbyło się także spotkanie sejmowej podkomisji stałej ds. współpracy z organizacjami pozarządowymi, podczas której organizacje przedstawiły swoje propozycje posłom oraz przedstawicielom MSWiA.

CZYTAJ TAKŻE: Partnerzy czy wykonawcy? Organizacje społeczne w nowym systemie ochrony ludności >>

CZYTAJ TAKŻE: Narada o Odporności Społecznej 2026. Dwa dni rozmów o tym, jak działać razem w kryzysie

Najważniejsze postulaty organizacji społecznych dotyczyły:

• rozszerzenia uprawnień do zawierania porozumień o współpracy z organizacjami o samorządy gminne i powiatowe (w pierwotnej wersji ustawy porozumienia te mogli zawierać tylko wojewodowie i MSWiA, a dodatkowo przepisy te były dla wielu urzędów niejasne);
• zagwarantowania miejsca dla przedstawicieli organizacji społecznych w Zespołach Zarządzania Kryzysowego (organizacje chciały, aby w pracach tych zespołów na szczeblu powiatowym i wojewódzkim obowiązkowo, a nie fakultatywnie, brał udział przedstawiciel lub przedstawicielka szeroko rozumianych organizacji społecznych i pełnili rolę łącznika między administracją a mniejszymi organizacji działających w terenie);
• jasnych zasady finansowania i przejrzystości (niektóre organizacje wyrażały zaniepokojenie wyłączeniem stosowania Ustawy o działalności pożytku publicznego przy udzielaniu dotacji na ochronę ludności i postulowały zachowanie trybów konkursowych dla działań edukacyjnych i profilaktycznych, uproszczenie procedur wyłącznie w sytuacjach nagłego kryzysu, obowiązek publikowania w BIP informacji o tym z kim i na co zawarto porozumienia);
• włączenia organizacji w planowanie i ewaluację działań ratowniczych i humanitarnych, poprzez powołanie stałych ciał doradczych przy organach ochrony ludności;
• utrzymania roli Przewodniczącego Komitetu ds. Pożytku Publicznego przy uzgadnianiu Programu Ochrony Ludności;
• uproszczenie wymogów statutowych i mobilizacyjnych (apelowały o doprecyzowanie, jakie zapisy w statutach są wymagane, by stać się Podmiotem Ochrony Ludności (POL) oraz o stworzenie jasnych zasad mobilizacji wolontariuszy i pracowników w czasie kryzysu

Nowelizacja uchwalona przez Sejm częściowo uwzględniła propozycje organizacji.

Rozszerzono katalog podmiotów uprawnionych do zawierania porozumień z organizacjami pozarządowymi o jednostki samorządu terytorialnego (wójtów, burmistrzów, prezydentów miast oraz starostów oraz marszałków województwa). Porozumienia z podmiotami o zasięgu krajowym ma zawierać – tak jak do tej pory – minister właściwy do spraw wewnętrznych, informując o tym właściwych terytorialnie wójta (burmistrza, prezydenta miasta) oraz starostę.

Pewną wątpliwość budzić upoważnienie do podpisywania umów z organizacjami na poziomie województwa zarówno przez wojewodów, jak i marszałka województwa – nie wiadomo będzie, które porozumienia powinien podpisywać który z tych organów. Być może zostanie to doprecyzowane na etapie prac w senacie.

W nowelizacji znalazł się także zapis, że w Biuletynie Informacji Publicznej publikowany będzie wykaz podmiotów, z którymi podpisano porozumienia. I jest to obowiązek organu, który zawarł porozumienie.

Nie uwzględniono natomiast propozycji dotyczących zachowania trybów konkursowych z ustawy o działalności pożytku publicznego. Obecnie więc przepisy projektu przekazanego do senatu stanowią, że w zakresie sposobu zlecania zadań przez organy ochrony ludności (zarówno przez porozumienie, jak i decyzję administracyjną) nie stosuje się ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Znalezienie właściwego rozwiązania dla tej kwestii wydaje się najtrudniejsze w pracach nad nowelizacją. Z jednej strony bowiem zrozumiała jest potrzeba szybkiego reagowania na wydarzenia w sytuacji kryzysowej i przyznanie organom ochrony ludności prawa do sprawnego wyboru organizacji do współpracy, z drugiej jednak – część organizacji zwraca uwagę na to, że obecnie taka sytuacja nie ma miejsca, a już w tej chwili możliwe będzie przyznawanie środków dowolnym organizacjom zarówno przez organy administracji rządowej, jak i samorządowej bez zachowania trybu konkursowego.

Niektórzy przedstawiciele organizacji przypominają, że z nietransparentnym przekazywaniem środków mieliśmy do czynienia już  w ubiegłych latach w Ministerstwie Sprawiedliwości i toczą się liczne postępowania prawne z tym związane. Natomiast w przypadku ochrony ludności prawo do podpisywania porozumień będzie miała znacznie większa liczba podmiotów – nie tylko ministerstwo, ale także np. wszyscy przedstawiciele samorządów na każdym poziomie terytorialnym w całym kraju. Chodzi też o znacznie większe środki.

Wykreślając tryb wyboru organizacji na podstawie ustawy o pożytku nie wskazano żadnego alternatywnego trybu. Wypracowanie rozwiązania określającego sposób wyboru organizacji realizujących zadania z zakresu ochrony ludności wydaje się trudne, co gorsza brakuje pomysłów.  Kwestia ta nie znajduje także właściwego zrozumienia po stronie MSWiA.

W projekcie pojawiły się natomiast przepisy przewidujące powierzenie Narodowemu Instytutowi Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego realizacji części zadań związanych z udzielaniem dotacji celowych podmiotom ochrony ludności albo innym podmiotom realizującym zadania z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej.

Wydawało się, że przepis ten umożliwi NIW-owi przeprowadzanie konkursów dla organizacji społecznych, które nie mają statusu podmiotu ochrony ludności i nie mają zawartych porozumień z administracją, a chciałyby włączyć się w realizację zadań związanych z ochroną ludności i obroną cywilną. Na etapie prac w komisji sejmowej przepis ten zaczął jednak budzić wątpliwość. Chodzi o sformułowanie, że NIW może udzielać dotacji „innym podmiotom realizującym zadania z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej”.  Pojawiło się pytanie, czy zapis ten nie będzie interpretowany w taki sposób, że dotacje będą mogły być udzielane tylko organizacjom, z którymi już wcześniej organy administracji podpisały porozumienia. 

Podnoszony jest także argument, że w takiej sytuacji dotacje nie będą mogły być udzielane organizacjom, których podstawowym działaniem na co dzień nie jest ochrona ludności i obrona cywilna, ale posiadają np. przydatne zasoby (np. magazyny) albo umiejętności (np. przeciwdziałania dezinformacji) i mogłyby w taki sposób wesprzeć działania systemu. Nie jest jasne według jakich kryteriów ma być oceniane to, czy organizacje takie zadania realizuje. 

Rozmowy na temat zmiany tego zapisu nadal trwają. Biorą w nich udział również przedstawiciele NIW-u. Organizacje widzą szansę na to, aby w czasie prac senackich zmienić ten niejasny zapis na taki, który byłby korzystniejszy dla stowarzyszeń i fundacji nie będących podmiotami ochrony ludności.

Otwarta pozostaje także kwestia – jakie środki zostaną przekazane NIW-owi na ten cel i kiedy to nastąpi.

Jedną z ważniejszych spraw podnoszonych przez organizacje społeczne było ich włączanie w system informowania się o podejmowanych działaniach i uwzględnianie ich głosu w projektowaniu rozwiązań, które mogą mieć znaczenie dla ochrony ludności i zapewnienia bezpieczeństwa. Niestety, na razie w nowelizacji te postulaty nie zostały uwzględnione.

Ustawa nie przewiduje bowiem, by w zespołach zarządzania kryzysowego obowiązkowo znalazły się organizacje pełniące rolę łącznika z innymi organizacjami społecznymi (co postulowała Sieć Mapuj Pomoc), ani też nie ma zapisów o powoływaniu stałych ciał doradczych przy organach ochrony ludności, w których organizacje mogłyby uczestniczyć (to proponował OFOP).

Jeżeli chodzi o udział organizacji w zespołach zarządzania kryzysowego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zasugerowało, aby organizacje podniosły ten postulat w trakcie prac nad nową wersją Ustawy o zarządzaniu kryzysowym, która szczegółowo reguluje kwestie dotyczące pracy zespołów. Projekt tej ustawy został skierowany do sejmu 6 marca 2026 roku.  

Ministerstwo poprosiło także o sprawdzenie, jakie organizacje mogłyby być członkami zespołów na poziomie powiatów oraz przemyślenie, jak mogłaby być wyłaniana taka organizacja.

Obawy przedstawicieli MSWiA budzi to, czy konieczność doproszenia do składu zespołów organizacji pozarządowych nie sparaliżuje prac tych zespołów – szczególnie w sytuacji nagłego kryzysu.

Znowelizowane przepisy stanowią także, że Program Ochrony Ludności nie będzie konsultowany z Przewodniczącym Komitetu ds. Pożytku Publicznego, chociaż Przewodniczący podczas prac nad ustawą wiele razy podkreślał, że konsultowanie z nim programu byłoby zasadne. Projekt programu podlega uzgodnieniu z Ministrem Obrony Narodowej oraz jest opiniowany przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego.  

To wszystko rodzi pytania o możliwość uwzględniania postulatów organizacji nie tylko w Programie Ochrony Ludności (w którym są zapisane m.in. także środki finansowe na realizację zadań z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej), ale i o ich włączanie w planowanie i podejmowanie decyzji operacyjnych na poziomie lokalnym.

O ile zmiany w działalności zespołów zarządzania kryzysowego są jeszcze możliwe, o tyle powołanie stałych ciał doradczych nowelizowaną ustawą o ochronie ludności staje się problematyczne. Być może postulaty organizacji uda się wprowadzić jeszcze na etapie prac w Senacie. Przedstawiciele organizacji społecznych prowadzą na ten temat rozmowy zarówno z MSWiA, jak i z senatorami.

współpraca: Magda Dobranowska-Wittels