Publicystyka - ngo.pl

Ustawa o pomocy społecznej od 1 listopada 2023 r. przewiduje dwa równoległe tryby prowadzenia mieszkań przez NGO. Pierwszy – na zlecenie gminy lub powiatu, w trybie konkursowym. Drugi – samodzielnie (art. 53 ust. 22 u. p. s), bez udziału JST, na podstawie umowy cywilnoprawnej z mieszkańcem i z wpisem na listę prowadzoną przez wojewodę. Oba tryby są w pełni legalne.

We wrześniu 2024 r. Polski Komitet EAPN opublikował dokument „Mieszkania z usługami i wsparciem. Rekomendacje”, opracowany przez grupę niezależnych ekspertów. Dokument ten – włączony jako załącznik do dokumentacji konkursów w programie Fundusze Europejskie dla Mazowsza – zawiera tezę, że NGO mogą prowadzić mieszkania wspomagane wyłącznie na zlecenie samorządu. W konsekwencji instytucja zarządzająca wyklucza NGO działające samodzielnie z bezpośredniego aplikowania o środki EFS+.

Po pierwsze – ustawodawca nie tworzyłby intencjonalnie martwego przepisu. Ustawa wprost reguluje tryb samodzielny NGO i opisuje go jako działanie „z wyłączeniem trybu” zleceniowego. Gdyby NGO mogły działać wyłącznie na zlecenie samorządu, przepis ten byłby martwy i całkowicie pozbawiony sensu.

Po drugie – art. 53 ust. 7 u. p. s nakłada obowiązek spełnienia minimalnych standardów usług i pomieszczeń na wszystkie mieszkania treningowe i wspomagane – niezależnie od trybu prowadzenia. Wynika to wprost z ustawy o pomocy społecznej i wydanego na jej podstawie rozporządzenia MRiPS z 30 października 2023 r., które swojego zakresu nie ogranicza do podmiotów działających na zlecenie JST. NGO w trybie samodzielnym spełniają więc te same standardy, co podmioty działające na zlecenie JST, a mimo to są wykluczane z EFS+.

Po trzecie – aktualne Wytyczne EFS+ (obowiązujące od 30 czerwca 2025 r.) definiują mieszkania treningowe i wspomagane przez typ świadczonej usługi i stosowane standardy – bez jakiegokolwiek odesłania do trybu zleceniowego. Wymóg stosowania standardów z ustawy i aktów wykonawczych nie jest ograniczony do podmiotów działających na zlecenie JST.

Wojewodowie wszystkich 16 województw prowadzą listy mieszkań NGO działających poza trybem zleceniowym. Figurują na nich m.in. Caritas Diecezji Warszawsko-Praskiej, Fundacja Leny Grochowskiej i Fundacja po Drugie. Według analizy rejestrów z maja 2026 r., w skali kraju 82 mieszkania (321 miejsc) funkcjonują w trybie samodzielnym, przy 59 w trybie zleceniowym. Model samodzielny jest też akceptowany w programie PFRON SAM WSM (556 mieszkań) i Funduszu Dopłat BGK.

Niestety, nie automatycznie. Nowelizacja potwierdza samodzielny tryb NGO w ustawie, ale nie zmienia Wytycznych EFS+ ani kryteriów naborów. Bariera leży w dokumentacji konkursowej, nie zaś w ustawie.

1. Zgłosić mieszkanie celem wpisania na listę właściwego wojewody – to podstawowy warunek formalny wykazania legalności trybu samodzielnego.
2. Weryfikować dokumentację konkursową i kwestionować odmowy w trybie protestu, powołując się na brak podstawy w Wytycznych EFS+ dla wykluczenia trybu samodzielnego.
3. Domagać się od MFiPR wiążącej interpretacji lub komunikatu do wszystkich instytucji zarządzających, potwierdzającego prawo NGO działających samodzielnie do finansowania z EFS+.

Ada Chudzik: adwokat, członkini Izby Adwokackiej w Warszawie oraz psycholog. W Kancelarii Legalden wykorzystuje wieloletnie doświadczenie zdobyte w obsłudze sektora finansowego oraz spółek kapitałowych, aby dostarczać organizacjom pozarządowym rozwiązania prawne, które pozwalają im stabilniej się rozwijać. Specjalizuje się w szeroko pojętym compliance oraz prawie cywilnym. Jej codzienna praktyka obejmuje negocjowanie i tworzenie umów, regulaminów oraz wdrażanie systemów zarządzania zgodnością, które chronią organizacje przed ryzykami prawnymi. Prywatnie miłośniczka wszelkiej aktywności fizycznej oraz nauki, w szczególności psychologii i filozofii.

Projekt „SAMO-ES. Samoorganizacja przedsiębiorstw społecznych jako odpowiedź na wyzwania społeczne” realizowany jest w partnerstwie, które tworzą Ogólnopolski Związek Rewizyjny Spółdzielni Socjalnych (lider), Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości Społecznej „Być Razem” z Cieszyna, Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni Socjalnych, Stowarzyszenie Klon/Jawor.

ℹ️ Odwiedź nas: www.samo-es.plotwiera się w nowej karcie