Publicystyka - ngo.pl

Przez wolontariusza „rozumie się przez to osobę fizyczną, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia na zasadach określonych w ustawie”.

Wolontariusz musi być osobą fizyczną, czyli człowiekiem. Wolontariatu zatem nie wykonuje jedna organizacja na rzecz drugiej, czy też zwierzę.

Wykonuje obowiązki ochotniczo – czyli nie obejmuje to jakichkolwiek obowiązków wynikających z prawa, np. prac społecznych, służby zastępczej, prac porządkowych dla szkoły jako kary dla małoletnich. Nie obejmuje to też obowiązków wynikających z umów i regulaminów, np. obowiązku utrzymania czystości w domu studenckim. Nie obejmuje to też kuratorów społecznych (tak: Wyjaśnienie Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 sierpnia 2018 r. VIII/23698/2018).

Nie może pobierać wynagrodzenia. W dalszej części poradnika wyjaśnimy, jakie świadczenia może pobierać, które wynagrodzeniem nie są.

Więcej pytań i odpowiedzi w naszym poradniku!

Wolontariusze muszą działać na zasadach w ustawie – możliwe jest bowiem wykonywanie bezpłatnych świadczeń na innej podstawie prawnej, np. bezpłatnej umowie zlecenia. W przypadku wolontariatu stosuje się przepisów o darowiznie, tak jak w przypadku innych darmowych świadczeń.

Nie ma ograniczeń wiekowych ani dotyczących posiadania zdolności do czynności prawnych. Jak wskazują Monika Wałachowska i Jacek Wantoch-Rekowski („Umowy cywilnoprawne w ubezpieczeniach społecznych, LEX 2015), „bez ograniczenia wiekowego 14 , co oznacza, że co do zasady wolontariuszami mogą być także osoby, które nie mogą być pracownikami”.

Wolontariat może polegać zarówno na wykonywaniu czynności faktycznych, jak i na świadczeniu usług wymagających specjalistycznej wiedzy. Ustawa nie ogranicza go do pomocy charytatywnej, pracy fizycznej ani działań na rzecz osób potrzebujących. Wolontariusz może np. prowadzić księgowość organizacji, przygotowywać analizy prawne, projektować grafiki, tłumaczyć dokumenty, prowadzić szkolenia czy pomagać w organizacji wydarzeń.

Nie można wolontariatem zastępować umów o pracę.

Sąd Najwyższy (Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych) już w wyroku z dnia 14 grudnia 2009 r., I PK 108/09 orzekł, że „Zamiana podstawy zatrudnienia z pracowniczego na pozapracowniczy bez zmiany rodzaju pracy, jej natężenia i charakteru nie jest w świetle prawa pracy właściwa i zwykle stanowi o pozorności zatrudnienia pozapracowniczego (art. 83 Kodeksu cywilnego) lub o obejściu prawa (art. 58 Kodeksu cywilnego)” oraz „Irracjonalne jest stosowanie wolontariatu jako podstawy zatrudnienia, gdy zatrudniony nie jest zatrudniony w innym podmiocie i nie ma w związku z tym środków do godnego życia.”

Porozumienie wolontariackie jest również umową cywilnoprawną, dlatego Państwowa Inspekcja Pracy może w takich warunkach wydać polecenie przekształcenia w umowę o pracę oraz decyzję w tej sprawie.

Więcej pytań i odpowiedzi w naszym poradniku!

Warto jednak dodać, że „Nie ma przeszkód, by pracownik był wolontariuszem w jednostce, w której jest zatrudniony. Pracownica biurowa biblioteki może np. jako wolontariuszka inwentaryzować książki (jeśli nie należy to do jej obowiązków służbowych). Warunek jest jeden: jednostka musi być uprawniona do korzystania z pracy wolontariuszy” (Monika Mrozowska, Wolontariat – prawa i obowiązki, Pr.Pracy 2006/7-8/33, Lex).

Porozumienie wolontariackie musi być wykonywane osobiście. Wyrok Sądu Najwyższego o sygn. akt I PK 123/09 wskazuje, że „Umowa wolontariatu nie może zawierać postanowienia o upoważnieniu osoby trzeciej do wykonywania pracy w miejsce wolontariusza”

Korzystający ma obowiązek informować wolontariusza o ryzyku dla zdrowia i bezpieczeństwa związanym z wykonywanymi świadczeniami oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami.

Jak wskazują G. P. Kubalski i B. Skóbel (Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Komentarz, wyd. 1, 2020, art. 45), „poinformowanie może mieć dowolną formę – rozmowy, szkolenia czy przekazania informacji na piśmie. W interesie korzystającego jest jednak udokumentowanie, że prawidłowo z tego obowiązku się wywiązał”.

Korzystający ma obowiązek zapewnić wolontariuszowi, na dotyczących pracowników zasadach określonych w odrębnych przepisach, bezpieczne i higieniczne warunki wykonywania przez niego świadczeń, w tym – w zależności od rodzaju świadczeń i zagrożeń związanych z ich wykonywaniem – odpowiednie środki ochrony indywidualnej.

Piotr Staszczyk (Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Komentarz, wyd. II, Lex 2026) wskazuje, że korzystający nie musi szkolić wolontariusza w zakresie bhp, ale wolontariusz musi potwierdzić, że zna zasady bhp obowiązujące u korzystającego.

Wolontariusz ma obowiązek wykonywać powierzone mu zadania z należytą starannością.

Jeśli wolontariusz podczas wykonywania swoich zadań wyrządzi szkodę osobie trzeciej, poszkodowany może dochodzić naprawienia szkody bezpośrednio od organizacji korzystającej, a sama organizacja może w określonych przypadkach wystąpić wobec wolontariusza z roszczeniem regresowym. Może też jednak dochodzić od samego wolontariusza.

Wolontariusz odpowiadać także może za szkody wyrządzonej przez osobę, którą nadzoruje – np. podopiecznego. Odpowiedzialność nie powstanie wtedy, gdy uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru.

Jak wskazuje Ewa Bagińska (Art. 427 KC red. Machnikowski 2024, wyd. 1, Legalis), „Stała opieka faktyczna sprawowana jest z różnych pobudek, głównie rodzinnych i humanitarnych, przez członków rodziny, przyjaciół, wolontariuszy„.

Wolontariusz ponosi odpowiedzialność wobec organizacji za nienależyte wykonanie lub niewykonanie porozumienia wolontariackiego (np. jeśli przez brak wykonania umówionego świadczenia trzeba było pokryć nieprzewidziane wydatki) oraz za szkodę wyrządzoną organizacji z własnej winy (np. celowe zniszczenie mienia).

Więcej pytań i odpowiedzi w naszym poradniku!

Projekt „Wolontariat wyjaśniony: wiedza prawna dla NGO i wolontariuszy” Stowarzyszenia Nowoczesnej Edukacji Prawnej dofinansowano w ramach zadania Impuls Wolontariatu 2026 finansowanego ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Funduszu Inicjatyw Międzynarodowego Roku Wolontariatu.