Publicystyka - ngo.pl

W Dniu Europy, z okazji rocznicy Deklaracji Schumana – idei, która stworzyła podwaliny wspólnej Europy - warto przyjrzeć się roli instytucji europejskich we wspieraniu przestrzeni obywatelskiej i mechanizmów demokracji w Europie. Zadaniem Komisji jest bowiem ochrona wartości zapisanych w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej. Są nimi poszanowanie godności osoby ludzkiej, wolność, równość, państwo prawne, jak również poszanowanie praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. W związku z licznymi zagrożeniami tych fundamentalnych dla UE wartości, 12 listopada 2025 r, Komisja ogłosiła szeroki pakiet działań, tzw. Tarczę Demokracji. Zawiera ona inicjatywy zmierzające do ochrony integralności przestrzeni informacyjnej, wspierania wspólnych działań państw członkowskich na rzecz bezpieczeństwa procesów wyborczych, a także pakiet działań na rzecz wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego. Czy działania te są jednak wystarczające z perspektywy polskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego? 

Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych od wielu lat na forum europejskim wskazywała na konieczność powstania trwałego mechanizmu dialogu obywatelskiego z Komisją Europejską oraz innymi instytucjami europejskimi. Chociaż od 1957 roku istnieje bardzo ważne forum dialogu, jakim jest Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny, to jednak skupia on różne grupy interesu (przedstawicieli i przedstawicielki przedsiębiorców, związków zawodowych, rolników, środowiska naukowe, itd.), a organizacje społeczeństwa obywatelskiego są zaledwie jednym z wielu podmiotów zabierających głos w sprawach kształtowania polityk europejskich.

W strukturach UE działa także unijna Agencja Praw Podstawowych (FRA), jej opinie i stanowiska są ważnym wyznacznikiem dla interpretacji i praktyki stosowania praw podstawowych, a więc także kwestii wolności zrzeszania się, zgromadzeń czy wolności słowa. Jest to jednak, podobnie jak w EKES, głos doradczy. Ważny, bo wskazujący istotne zagrożenia, które pojawiają się w obszarze praw podstawowych, jednak nie przesądzający o ostatecznym kształcie polityk projektowanych i wdrażanych w Brukseli. Można powiedzieć jednak, iż z punktu widzenia społeczeństwa obywatelskiego są to instytucje kluczowe, w swojej pracy odnoszące się bezpośrednio do wyzwań i zagrożeń z jakimi mierzą się dziś organizacje, jednocześnie obie opowiadają się za poprawą mechanizmów partycypacji obywatelskiej i wzmocnienia organizacji społeczeństwa obywatelskiego. OFOP angażuje się w prace obu z nich. 

W ostatnich latach, potrzeba trwałego wsparcia organizacji pozarządowych przez Komisję Europejską podnoszona była również przez sieci organizacji pozarządowych działające na poziomie Unii Europejskiej, takie jak np. Civil Society Europe, w ramach prowadzonych przez nie działań rzeczniczych. Dzięki współpracy organizacji skupionych w licznych sieciach europejskich oraz zaangażowaniu organizacji krajowych (takich jak liderska w tym obszarze, węgierska organizacja Ökotárs Alapítvány, etc.), temat wzmocnienia społeczeństwa obywatelskiego zyskał wysoki priorytet. 

W czerwcu 2025 r. w Warszawie Fundacja im. Stefana Batorego i OFOP wraz z European Civic Forum zorganizowały konferencję, której celem była dyskusja nad wyzwaniami stojącymi przed sektorem w całej Europie oraz możliwymi rozwiązaniami, które mogłyby złożyć się na mechanizm trwałego wspierania sektora z poziomu Unii Europejskiej. Apel do instytucji europejskich wybrzmiał także na IX Ogólnopolskim Forum Inicjatyw Pozarządowych w 2024 r. Postulaty z OFIP-u zebrano w formie stanowiska, które podpisało ponad 400 organizacji z całej Europy. Należy więc podkreślić, że polskie organizacje były reprezentowane w tej dyskusji i aktywnie zabierały głos w kluczowych dla sektora sprawach.

Jednocześnie, Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, w cyklicznie publikowanych od 2018 roku badaniach i reportach, wskazuje m.in. na ograniczanie wolności zrzeszania się (w tym ataki na organizacje), utrudniony dostęp do finansowania czy presję polityczną, której doświadczają organizacje społeczeństwa obywatelskiego, co znacząco wpływa na ich możliwości działania. Zdaniem Agencji oddziałuje to na odporność demokratyczną społeczeństw. Agencja podkreśla od kilku już lat, że zjawisko erozji przestrzeni obywatelskiej (a więc prawnych i instytucjonalnych ram działania organizacji) przybiera na sile. W zaleceniach czytamy między innymi: „Member States must ensure that the freedoms of association, assembly and expression are upheld, and that legislation does not disproportionately restrict civic space. Member States should refrain from taking legal or other measures that unduly hamper the operation of CSOs, including against those that defend the rights of people in vulnerable situations, such as asylum seekers, religious or ethnic minorities, Roma and LGBTIQ+ persons." [Państwa członkowskie muszą zapewnić przestrzeganie wolności zrzeszania się, zgromadzeń i wypowiedzi oraz dopilnować, by przepisy prawne nie ograniczały w nieproporcjonalny sposób przestrzeni obywatelskiej. Państwa członkowskie powinny powstrzymać się od podejmowania środków prawnych lub innych działań, które w nieuzasadniony sposób utrudniają funkcjonowanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w tym tych, które bronią praw osób znajdujących się w trudnej sytuacji, takich jak osoby ubiegające się o azyl, mniejszości religijne lub etniczne, Romowie oraz osoby LGBTIQ+ - tłum deepl)]. Jednocześnie, Agencja rekomenduje przygotowanie krajowych strategii na rzecz społeczeństwa obywatelskiego przez państwa członkowskie.

Ogłoszona przez Komisję Europejską 12 listopada 2025 r. „Strategia UE na rzecz społeczeństwa obywatelskiego" wydaje się być przełomowym momentem dla sektora. Trzy filary Strategii obejmują: wzmocnienie dialogu obywatelskiego, lepszą ochronę przestrzeni obywatelskiej i działających w niej obrońców praw podstawowych oraz rozwój mechanizmów finansowego i instytucjonalnego wsparcia dla organizacji.

Chociaż działania organizacji są trwałe i konsekwentne, to jednak podobnie nie próżnują przeciwnicy obywatelskiego zaangażowania w polityki publiczne. Dlatego głos polskich organizacji w Europie jest bardzo potrzebny, szczególnie, kiedy ważą się losy budżetu Unii Europejskiej na kolejne lata.

Co zawiera Strategia i jakie zalecenia wydano państwom członkowskim?

Fundamentem współdziałania Komisji i organizacji musi być oczywiście dialog obywatelski. Jego instytucjonalizacja w formule zbliżonej do dialogu społecznego to cel zabiegów wielu organizacji europejskich. 

Stworzenie w ramach Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego – Civil Society Platform (Platformy społeczeństwa obywatelskiego – tłum. OFOP) – jest pierwszym krokiem w kierunku instytucjonalizacji trwałego mechanizmu, który może pozwolić organizacjom na pełną artykulację ich postulatów. Tworzenie platformy ma zostać sformalizowane do końca roku 2026, a w jej gronie znajdą się organizacje spełniające warunek reprezentatywności. Zgodnie z deklaracjami Komisji kluczowe tematy, jakie podejmowane będą w ramach działań platformy, to przede wszystkim kwestie praworządności, praw podstawowych i ochrony europejskich demokracji.

Czy tak się stanie, to oczywiście zależy od tego, jak same organizacje wykorzystają tę szansę. Obecnie Komitet Sterujący pracuje nad przygotowaniem kluczowych dokumentów regulujących funkcjonowanie platformy. Do Komitetu weszły osoby reprezentujące Agencją Praw Podstawowych UE, Civil Society Europe, czy Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny. Poza Platformą powstanie także dedykowana strona internetowa, która ma usprawnić komunikowanie się Komisji z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego.

„Member states are invited to develop, or update dedicated national strategies or action plans to support, protect and empower civil society organisations and foster a safe and enabling civic space, in line with Commission Recommendation" (EU) 2023/2836. [Wzywa się państwa członkowskie do opracowania lub aktualizacji specjalnych krajowych strategii lub planów działania mających na celu wspieranie, ochronę i wzmacnianie pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz tworzenie bezpiecznej i sprzyjającej przestrzeni obywatelskiej, zgodnie z zaleceniem Komisji (UE) 2023/2836.].

Dotychczas kluczowym narzędziem partycypacji w politykach europejskich była tzw. zasada partnerstwa, zobowiązująca państwa członkowskie do zaangażowania istotnych podmiotów, takich jak związki zawodowe i organizacje pracodawców oraz osoby reprezentujące organizacje społeczeństwa obywatelskiego w programowanie, wdrażanie i monitorowanie funduszy europejskich. 

Komisja, w wydanych do Strategii zaleceniach, sformułowała również zasady prowadzenia dialogu, na które składają się: partnerstwo, transparentność, reprezentacja, przewidywalność, dostępność, inkluzywność, bezpieczeństwo, dostępność zasobów, udział na różnych etapach tworzenia polityk publicznych.

Dla organizacji niezwykle ważnym elementem jest wzmocnienie ram prawnych i instytucjonalnych, które pozwolą zbudować bezpieczną dla aktywności obywatelskiej przestrzeń działania. 

Oczywiście nie będzie to możliwe bez zaangażowania państw członkowskich, bo leży to głównie w ich kompetencjach. 

Dlatego

Nie wiadomo jednak jeszcze, jakie konkretne działania będą podejmowane. 

Powstanie także Online Hub on Civic Space – miejsce w sieci, którego celem będzie gromadzenie narzędzi i wiedzy wspierających organizacje w rozwoju i bezpiecznej organizacji ich pracy. Trwają także dyskusje nad możliwościami uruchomienia programu wsparcia prawnego pro bono. Ostatnim elementem jest wypracowanie trwałych mechanizmów monitorowania zagrożeń dla przestrzeni obywatelskiej.

Ostatnim, ale nie mniej ważnym elementem jest trwałe i przewidywalne finansowanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego. O jego istnieniu przesądzi między innymi kształt budżetu Unii Europejskiej, który będzie negocjowany w ciągu najbliższych dwóch lat, a obejmie okres od 2028 do 2034 r. 

Komisja wspiera pewne działania organizacji bezpośrednio, inne zaś poprzez fundusze europejskie dostępne na poziomie państw członkowskich. Warto wspomnieć oczywiście, że już ramach obecnej perspektywy od 2021 r. np. z programu „Obywatele, Równość, Prawa, Wartości” (Citizens Equality Rights Values – CERV), zgodnie ze źródłami Komisji, dofinansowano działania około 6000 tysięcy organizacji społeczeństwa obywatelskiego z całej Europy. 

W opublikowanych przez Komisję Europejską w lipcu 2025 r. projektach rozporządzeń znalazła się zapowiedź stworzenia nowego programu – AgoraEU – na który złożyć się mają CERV i Kreatywna Europa, a także komponent Media+. Jak wskazuje Civil Society Europe przeznaczona na ten program kwota to jedynie 0,43 % całości budżetu UE, a więc poziom tej alokacji (około 9 mld euro) nie wydaje się adekwatny do skali wyzwań, z jakimi mierzą się europejskie demokracje. Dlatego ponad 500 organizacji z całej Europy podpisało apel o znaczące zwiększenie alokacji na program AgoraEU.

CZYTAJ TAKŻE: Ponad 500 organizacji europejskich jednoczy siły i walczy o zwiększenie unijnego budżetu na wspieranie wartości demokratycznych. Dołącz do nich! >

Tekst powstał w ramach projektu: ”Polski głos w dialogu z Europą”. „Sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach rządowego programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030.”

Treści przedstawione w materiale wyrażają wyłącznie opinie autorów i nie muszą odzwierciedlać stanowiska Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.