Publicystyka - ngo.pl

Według przepisów Kpk postępowanie karne może zostać wszczęte między innymi na skutek zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Takie zawiadomienie mogą złożyć także organizacje społeczne.

Po jego otrzymaniu organy ścigania oceniają czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania. Jeżeli uznają, że ich nie ma, wydają postanowienie o odmowie jego wszczęcia. Nie każda wszczęta sprawa kończy się jednak skierowaniem aktu oskarżenia do sądu. Jeżeli w toku postępowania okaże się, że brak jest podstaw do jego dalszego prowadzenia, prokurator wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania.

Instytucje społeczne – więc także organizacje, które zawiadamiają o podejrzeniu popełnienia przestępstwa – mają dziś prawo zaskarżyć odmowę wszczęcia śledztwa, ale nie mogą kwestionować decyzji o jego umorzeniu.Takie uprawnienie przysługuje pokrzywdzonemu, podejrzanemu oraz instytucjom państwowym i samorządowym, które złożyły zawiadomienie o przestępstwie. Organizacje społeczne są z tego katalogu wyłączone.

Ministerstwo Sprawiedliwości chce to zmienić. W uzasadnieniu do projektu zmiany ustawy o Kpk wskazuje, że „brak tego uprawnienia nie znajduje dostatecznego uzasadnienia i jest wątpliwe z aksjologicznego punktu widzenia”.

Resort zwraca uwagę, że osoby pokrzywdzone często nie decydują się na zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa i aktywny udział w postępowaniu z obawy przed stygmatyzacją, kosztami czy wtórną wiktymizacją. W takich sytuacjach to właśnie organizacje społeczne często inicjują działania organów ścigania, składając zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W ocenie projektodawcy organizacje te powinny posiadać uprawnienie do zaskarżania nie tylko decyzji o odmowie wszczęcia śledztwa, ale także decyzji o jego umorzeniu, „co zapewni właściwy poziom kontroli publicznej w odniesieniu do wyników postępowania przygotowawczego poprzez sądową weryfikację braku przesłanek do jego prowadzenia”.

Projekt jest na etapie opiniowania. Głos w jego sprawie zabrały organizacje społeczne oraz Rzecznik Praw Obywatelskich.

Rzecznik Praw Obywatelskich pozytywnie ocenił proponowane zmiany, zauważając, że uniemożliwią one również „obchodzenie” dotychczasowych uprawnień organizacji społecznych, tj. prawa do zaskarżenia postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego przez wszczynanie postępowań tylko po to, by niezwłocznie wydać decyzję o umorzeniu postępowania przygotowawczego.

Rzecznik proponuje także ściślejsze powiązanie uprawnienia zaskarżenia postanowienia z działalnością statutową organizacji. Zzwraca uwagę, że w sprawach, w których występuje pokrzywdzony, konieczne powinno być uzyskanie jego lub jej zgody na wniesienie zażalenia przez organizację. Jest to ważne także dlatego, że podmiotowi wnoszącemu zażalenie powinno przysługiwać prawo do przeglądania akt sprawy, w których mogą znajdować się informacje wrażliwe z punktu widzenia pokrzywdzonych. 

Ponad to, w jego opinii, interes organizacji nie zawsze musi pokrywać się z interesem osób pokrzywdzonych. Rzecznik zauważa m.in., że „projektowane rozwiązanie nie bierze pod uwagę sytuacji, w której interes żadnej ze stron postępowania przygotowawczego (a zwłaszcza pokrzywdzonego) nie jest zbieżny z interesem organizacji społecznej. Organizacja społeczna może być zainteresowana dalszym prowadzeniem sprawy z uwagi na jej znaczenie społeczne lub medialne, podczas gdy osoba pokrzywdzona może nie chcieć kontynuowania postępowania. Dalsze prowadzenie postępowania, w sytuacji, w której osoby najbardziej zainteresowane, tj. strony procesowe, tego nie chcą, jest niepożądane. W odniesieniu do pokrzywdzonych, może to prowadzić do wtórnej wiktymizacji i zwiększenia dolegliwości postępowania karnego.”

Ministerstwo Sprawiedliwości uznało te uwagi za niezasadne. Rzecznik podtrzymał jednak swoje stanowisko. Dyskusję na ten temat można prześledzić  na stronie RPO.

Negatywną opinię na temat projektu – z powodów podobnych do tych podnoszonych przez RPO – przekazała ministerstwu Krajowa Rady Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym.

Projekt pozytywnie oceniła Fundacja Frank Bold , zastrzegając jednocześnie, że proponowana zmiana jest „tylko pierwszym krokiem w kierunku rzeczywistego wzmocnienia pozycji procesowej organizacji społecznych”.  Zdaniem Fundacji

Organizacja podziela również argument przedstawiony w uzasadnieniu projektu, zgodnie z którym aktywność organizacji społecznych jest szczególnie istotna wtedy, gdy osoby pokrzywdzone rezygnują z udziału w postępowaniu z obawy przed kosztami, stygmatyzacją lub wtórną wiktymizacją.

W ocenie Fundacji projekt stanowi jednak tylko częściową odpowiedź na zgłaszane od lat postulaty zwiększenia uprawnień organizacji społecznych w postępowaniu karnym. Proponowane zmiany nie rozwiązują bowiem znacznie poważniejszego problemu – „rzeczywistego braku uprawnień organizacji społecznych na sądowym etapie postępowania karnego”. Obecnie organizacje mogą jedynie zgłosić swój udział w sprawie jako przedstawiciel społeczny, jednak nie posiadają żadnych istotnych uprawnień procesowych. Nie mogą występować w charakterze oskarżyciela posiłkowego ani wnosić środków zaskarżenia.

Fundacja postuluje znacznie dalej idące rozwiązania.

Bartosz Kwiatkowski, dyrektor Fundacji Frank Bold i autor opinii wskazuje, że polski system prawny zna już takie rozwiązania. Przykładem są przepisy ustaw dotyczących ochrony zwierząt. Art. 39. ustawy o ochronie zwierząt stanowi, że w sprawie niektórych przestępstw wskazanych w ustawie prawa pokrzywdzonego może wykonywać organizacja społeczna, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt.

Zdaniem Fundacji podobny model powinien zostać wprowadzony także do kodeksu postępowania karnego. Byłoby to szczególnie istotne w sprawach dotyczących przestępstw przeciwko środowisku, „którego jedynymi rzecznikami często bywają organizacje ekologiczne”.

Również Fundacja Ocalenie i Amnesty International Polska pozytywnie oceniły projekt. 

Amnesty International podkreśliła jego szczególne znaczenie dla spraw dotyczących przestępstw z nienawiści. Organizacja zwróciła uwagę, że dotychczasowy stan prawny stanowi „barierę dla podejmowania przez organizacje pozarządowe działań zmierzających do ochrony społeczeństwa przed tego rodzaju przestępczością”. 

Wskazała również, że w sprawach, w których nie dochodzi do zidentyfikowania pokrzywdzonego, brak możliwości zaskarżenia postanowienia o umorzeniu śledztwa może skutkować „brakiem możliwości skutecznego ścigania i karania tego typu czynów”.

Organizacja ponowiła postulat rozszerzenia katalogu przesłanek przestępstw z nienawiści m.in. o orientację seksualną, tożsamość płciową, wiek i niepełnosprawność.

Konsultacje pokazały, że sam kierunek zmian nie budzi większych kontrowersji. Dyskusja toczy się przede wszystkim wokół zakresu nowych uprawnień organizacji społecznych. Część uczestników konsultacji postuluje wprowadzenie dodatkowych gwarancji chroniących interes osób pokrzywdzonych, inni wskazują, że projekt powinien być dopiero początkiem szerszej reformy pozycji organizacji społecznych w postępowaniu karnym. To, które z tych postulatów znajdą odzwierciedlenie w ostatecznym brzmieniu przepisów, okaże się w toku dalszych prac legislacyjnych.