Publicystyka - ngo.pl

Choć idea budowy odporności jest bardzo pozytywna, w praktyce pojawia się kilka istotnych zagrożeń i wyzwań:

Pozorna odporność (tzw. resilience washing)
Czasem władze lub organizacje deklarują budowanie odporności, ale działania mają charakter powierzchowny – np. jednorazowe projekty bez realnego wpływu. W efekcie społeczność wydaje się przygotowana, ale w kryzysie (np. pandemia, powódź) okazuje się bezradna. Ponad ćwierć wieku doświadczeń programu „Działaj Lokalnie” Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności w wielu miejscach w Polsce potwierdza tezę, że jednym z warunków budowy realnej odporności społecznej jest wieloletnia praca ze społecznością oraz zbudowanie ekosystemu współpracy opartego na partnerstwie społeczników, darczyńców, wolontariuszy, organizacji i samorządów lokalnych.

Wykluczenie części mieszkańców
Nie wszystkie grupy mają równy dostęp do zasobów i udziału w decyzjach – dotyczy to m.in. osób starszych, migrantów oraz osób o niższych dochodach. Może to prowadzić do pogłębiania nierówności zamiast ich zmniejszania, co stoi w sprzeczności z ideą odporności. Warto zwrócić uwagę na dorobek wielu projektów wspierających aktywność osób starszych, młodzieży oraz osób z niepełnosprawnościami. Wszystkie one budują kapitał społeczny, czyli sieć relacji opartych na zaufaniu. Ich organizatorzy i beneficjenci mogą być wartościowymi partnerami projektów wzmacniających odporność społeczną.

Przerzucanie odpowiedzialności na obywateli
Pod hasłem „wzmacniania odporności” instytucje publiczne czasem ograniczają swoje działania. W praktyce oznacza to komunikat: „radźcie sobie sami”. Na szczęście istnieją samorządy, szkoły oraz instytucje pomocy społecznej i kultury, które budują empatyczną i efektywną współpracę z mieszkańcami. Dlatego ogromne znaczenie ma mapowanie zasobów, kompetencji i gotowości do podejmowania odpowiedzialności w sytuacjach kryzysowych.

Nadmierna biurokratyzacja
Zbyt skomplikowane procedury, raporty i projekty mogą zniechęcać mieszkańców, spowalniać działania i ograniczać oddolne inicjatywy. Kluczem do odporności społecznej jest aktywna społeczność, gotowa do dzielenia się zasobami. Kompetencje te należy jednak wypracowywać w praktyce – poprzez zaangażowanie obywateli w różnorodne projekty społeczne. Różne obszary tematyczne (profilaktyka uzależnień, wydarzenia lokalne, dialog międzypokoleniowy, przeciwdziałanie dyskryminacji, wydarzenia kościelne itp.) można wzbogacać o elementy związane z budowaniem odporności, przygotowaniem do reagowania w kryzysach oraz współpracą przy usuwaniu ich skutków. Zasadniczą część tych działań stanowi pomoc sąsiedzka i zaangażowanie wolontariuszy, jednak niezbędne są również środki na koordynację, wsparcie eksperckie i narzędzia. W tym miejscu pojawiają się kolejne wyzwania: skomplikowane procedury aplikowania, zarządzania i rozliczania oraz nadmierna kontrola podnoszą próg dostępu i ograniczają zaangażowanie obywateli. Procedury te mogą wyglądać dobrze na papierze, ale w praktyce nie zastąpią zaufania i gotowości do współpracy.

Dezinformacja i polaryzacja
To odrębne, poważne wyzwanie. W dobie mediów społecznościowych (np. Facebook czy X) łatwo o rozpowszechnianie fake newsów i pogłębianie podziałów społecznych. Osłabia to zdolność wspólnego reagowania na kryzysy. Oprócz działań ogólnopolskich warto wspierać lub tworzyć nowe formy lokalnej komunikacji internetowej.

Brak realnych kompetencji i edukacji
Odporność wymaga konkretnych umiejętności reagowania kryzysowego, współpracy i organizacji. Warto z wyprzedzeniem planować cykle warsztatowo-seminaryjne, które pozwolą realnie zwiększyć wiedzę i kompetencje. W ten sposób można przygotować liderów zdolnych do skutecznego zarządzania różnymi aspektami sytuacji kryzysowej.

Nadmierna sektorowość
Wiele działań przygotowawczych realizowanych jest w obrębie poszczególnych sektorów – służby zdrowia, oświaty, straży pożarnej czy policji. Nawet jeśli pojawia się współpraca, rzadko obejmuje ona sektor biznesowy — zarówno duże firmy, jak i lokalne przedsiębiorstwa rodzinne. Tymczasem przewidywanie możliwych scenariuszy, wspólne tworzenie procedur oraz rozwijanie komunikacji sprzyjają efektywnej współpracy:

• zanim dojdzie do kryzysu,
• w trakcie jego trwania,
• oraz na etapie usuwania jego skutków.

W pierwszej części tego tekstu wymieniliśmy szereg zagrożeń i wyzwań dla budowy odporności społecznej wspólnot lokalnych. Jednakże uważamy, że największe zagrożenie  wiąże się z ryzykiem dezintegracji tych wspólnot oraz reprodukcji nierówności społecznych. Jeśli działania te nie są projektowane w sposób świadomie inkluzywny, mogą prowadzić do pogłębiania wykluczenia zamiast jego ograniczania.

Kluczowe znaczenie mają zatem rozwiązania:

• zapewniające realny, a nie tylko deklaratywny udział różnych grup społecznych,
• uwzględniające zróżnicowane potrzeby i możliwości adaptacyjne,
• wzmacniające zaufanie społeczne,
• budujące trwałe, długofalowe mechanizmy wsparcia.

Współcześnie empatia rozumiana jest nie tylko jako zdolność do współodczuwania, ale także jako kompetencja poznawcza – umiejętność przyjmowania perspektywy innych osób. W kontekście budowania odporności oznacza to odejście od uniwersalnych, „jednolitych” rozwiązań na rzecz podejść uwzględniających zróżnicowanie doświadczeń.

Empatia może stanowić mechanizm przeciwdziałania wykluczeniu, ponieważ:

• buduje efektywniejszą współpracę między instytucjami,
• umożliwia lepsze rozpoznanie potrzeb grup marginalizowanych,
• wzmacnia ich widoczność w procesach decyzyjnych,
• sprzyja projektowaniu bardziej sprawiedliwych i dostępnych rozwiązań.

Od empatii deklaratywnej do współpracy opartej na empatii

Jednym z głównych zagrożeń jest redukowanie empatii do poziomu symbolicznego (np. języka inkluzywnego bez realnych zmian). Dlatego istotne jest rozwijanie dojrzałości empatycznej oraz tzw. empatii instytucjonalnej.

• Dojrzałość empatyczna to zestaw osobistych kompetencji i umiejętności: kierowanie się wartościami w codziennym funkcjonowaniu, rozwijanie umiejętności aktywnego słuchania, budowanie partnerskich relacji, a także konstruktywne rozwiązywanie konfliktów, nieuchronnych w sytuacjach kryzysowych.
• Empatia instytucjonalna to podejście, w którym organizacje, urzędy czy firmy integrują wrażliwość na potrzeby, emocje i perspektywę swoich odbiorców z procesami decyzyjnymi oraz codziennym funkcjonowaniem. Obejmuje także budowanie empatycznego współdziałania między instytucjami i organizacjami.

W praktyce oznacza to tworzenie programów prewencyjnych przygotowujących wspólnoty lokalne do sytuacji kryzysowych poprzez:

• tworzenie międzysektorowych zespołów roboczych,
• partycypacyjne wypracowywanie procedur współdziałania różnych służb, środowisk i instytucji,
• stosowanie metod opartych na dialogu, a nie wyłącznie formalnych konsultacji,
• włączanie grup zagrożonych wykluczeniem w procesy współdecydowania,
• projektowanie usług publicznych z uwzględnieniem barier (np. językowych, cyfrowych, ekonomicznych).

Tak rozumiana empatia staje się narzędziem realnej zmiany, a nie jedynie normą etyczną.

Empatia a kapitał społeczny i zaufanie
Empatia odgrywa istotną rolę w budowaniu zaufania społecznego — jednego z kluczowych zasobów odporności. Wspólnoty, w których ludzie się znają i sobie ufają, rozwijają zdolność do rozumienia odmiennych doświadczeń i są mniej podatne na konflikty oraz polaryzację.

Ma to szczególne znaczenie w kontekście rosnącej roli mediów cyfrowych, które często wzmacniają podziały społeczne. Empatia może działać jako czynnik „buforujący”, ograniczający dezinformację i uprzedzenia poprzez:

• promowanie dialogu międzygrupowego i międzypokoleniowego,
• zwiększanie otwartości na różnorodność,
• wzmacnianie odpowiedzialności za dobro wspólne.

Ograniczenia podejścia opartego na empatii
Choć empatia jest ważnym zasobem, istnieją istotne ograniczenia tego podejścia:

• wybiórczość zaangażowania,
• zmęczenie empatyczne w warunkach długotrwałych kryzysów,
• brak przełożenia na działania strukturalne bez wsparcia instytucjonalnego.

Jego skuteczność zależy jednak zarówno od kompetencji indywidualnych, jak i od zdolności do wdrożenia rozwiązań na poziomie instytucjonalnym i systemowym.

Empatia staje się w tym ujęciu nie tylko wartością etyczną, lecz także zasobem strategicznym – wspierającym tworzenie wspólnot odpornych, spójnych i zdolnych do solidarnego reagowania na współczesne kryzysy.