Publicystyka - ngo.pl

W świecie polaryzacji, dezinformacji i zmieniającego się układu geopolitycznego coraz trudniej zakładać, że o znaczeniu i odbiorze pracy watchdogów decydują przede wszystkim jakość argumentów i rzetelność ustaleń.

Czy organizacje strażnicze mają wystarczająco dużo narzędzi, żeby odnaleźć się w tej rzeczywistości? Ostatnie wydarzenia w Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, w tym spór wokół stanowiska zarządu i rezygnacje części członków rady, były dla mnie kolejnym impulsem do zadania kilku pytań. Nie zamierzam w poniższym tekście rozstrzygać, kto ma rację w tym konkretnym sporze. Interesuje mnie to, co mówi on o dylematach, z którymi mierzy się dziś znacznie więcej organizacji obywatelskich.

Organizacje strażnicze z definicji patrzą władzy na ręce. Niezależnie od tego, kto ją sprawuje, powinny ujawniać nieprawidłowości i reagować na naruszenia praw człowieka. Problem w tym, że ich działalność nigdy nie jest politycznie obojętna. Krytyka rządu może wzmocnić opozycję, a ujawnienie naruszeń dostarczyć argumentów tym, którzy sami z praworządnością mają niewiele wspólnego lub wręcz aktywnie ją niszczyli.

Czy watchdog powinien stosować takie same standardy wobec każdej władzy? Oczywiście, że tak. Tyle że równość standardów nie musi oznaczać identyczności ocen. Czym innym jest pojedyncze naruszenie prawa, a czym innym systemowe podporządkowywanie instytucji państwa. Kontekst ma znaczenie. Ale kto rozstrzyga, kiedy uzasadnia on odmienną ocenę, a kiedy staje się wygodnym usprawiedliwieniem dla politycznych sojuszników?

Wyobraźmy sobie organizację, która ujawnia poważne naruszenie prawa przez rząd, od którego wyborcy oczekiwali naprawy instytucji zniszczonych przez poprzedników. Raport zostaje wykorzystany przez środowiska, które nie tyle bronią praworządności, ile chcą podważyć sens jej przywracania. Złożona analiza sprowadzona do jednego zdania staje się dowodem na to, że „wszyscy są tacy sami”.

Czy organizacja powinna brać pod uwagę takie konsekwencje? Czy wystarczy powiedzieć, że odpowiada za rzetelność ustaleń, a nie za to, kto i jak je wykorzysta? To stanowisko ma mocne uzasadnienie.

Ale przecież co najmniej równie niepokojące byłoby uznanie, że skoro krytyka może pomóc przeciwnikom demokratycznych zmian, lepiej niektórych spraw nie nagłaśniać. Granica między odpowiedzialnością za sposób komunikowania wyników a autocenzurą zaczyna się wtedy niebezpiecznie zacierać.

Szczególnie trudne pytania pojawiają się wtedy, gdy władza próbuje naprawiać instytucje, których wcześniejsze upolitycznienie było poważnym naruszeniem zasad państwa prawa. Cel może być uzasadniony, ale środki już niekoniecznie. Pojawia się pokusa, by uznać, że w wyjątkowej sytuacji „konieczności konstytucyjnej” trzeba działać wyjątkowo, a prawnicze zastrzeżenia są pięknoduchostwem, na które nie ma czasu.

Tyle że standardy praworządności są potrzebne nie tylko wtedy, gdy władza działa w złej wierze. Być może szczególnie właśnie wtedy, gdy intencje są dobre, a presja na szybkie rezultaty ogromna.

Nie chodzi o biało-czarny wybór między popieraniem naprawy instytucji a jej blokowaniem. Raczej o to, czy można jednocześnie popierać jej cel i kwestionować konkretne metody. I czy w spolaryzowanej debacie dyrygowanej przez algorytmy ktokolwiek ma jeszcze cierpliwość, by przyjąć taką odpowiedź.

Relacji organizacji obywatelskich z władzą nie da się dziś opisać prostym podziałem na współpracę oraz krytykę. Organizacje chcą mieć wpływ na prawo, uczestniczyć w konsultacjach i pomagać w przygotowywaniu reform. To naturalne i potrzebne. Ale im bliżej administracji, tym trudniej czasem zachować dystans, zwłaszcza gdy po drugiej stronie są osoby, z którymi przez lata wspólnie zabiegało się o demokratyczne zmiany.

Nie musi chodzić o formalne uzależnienie. Wystarczy wiara we wspólny cel, poczucie współodpowiedzialności za powodzenie reformy czy niechęć do dostarczania argumentów politycznym przeciwnikom. Z czasem krytyka może stać się mniej stanowcza, a niektóre tematy – mniej pilne lub warte „taktycznego” przemilczenia. Z drugiej strony organizacja, która z zasady odmawia jakiejkolwiek współpracy z administracją, może pozbawić się realnego wpływu na polityki publiczne.

Warto też, może nieco naiwnie, zapytać, czy władza rzeczywiście chce mieć obok siebie niezależne organizacje, czy raczej takie, które będą wspierać jej działania, a krytykę zostawią na mniej dogodny moment.

Niezależność trzeba dziś sprawdzać w znacznie trudniejszych warunkach niż jeszcze kilka lat temu. Sama deklaracja, że jest się poza politycznymi sporami, może nie wystarczyć. Trzeba umieć działać wtedy, gdy własne ustalenia zostaną wykorzystane przeciwko wartościom, które organizacja uważa za ważne, albo gdy krytyka rządu spotka się z zarzutem, że osłabia państwo w trudnym geopolitycznie momencie.

Ale można też postawić pytanie: czy organizacja, która z obawy przed takim zarzutem ogranicza krytykę, nadal pełni funkcję strażniczą? Czy nie ryzykuje, że stanie się częścią obozu politycznego, który też przecież miała kontrolować? I czy jej wiarygodność nie zależy właśnie od tego, że potrafi powiedzieć „nie” również tym, z którymi w wielu sprawach jest jej po drodze?

Nie ma tu prostych odpowiedzi ani jednej recepty dla wszystkich organizacji. Różnią się mandatami, historią i sposobem działania.

Jego krytyka może być niewygodna dla tych, z którymi podziela cele i wartości, a jednocześnie zostać wykorzystana przez tych, których intencje są mu zupełnie obce. Niezależność nie gwarantuje politycznego komfortu. Ale czy organizacje strażnicze z założenia nie powinny właśnie z tej strefy komfortu i wygody wychodzić?

Krzysztof Izdebski – członek zarządu Fundacji im. Stefana Batorego. Członek Rady Programowej Archiwum Osiatyńskiego. Stypendysta Marshall Memorial, Marcin Król i Recharge Advocacy Rights in Europe. Jest prawnikiem, absolwentem Uniwersytetu Warszawskiego i specjalizuje się w dostępie do informacji publicznej, ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego oraz wpływie technologii na demokrację. Posiada szerokie doświadczenie w budowaniu relacji pomiędzy administracją publiczną a obywatelami. Jest autorem publikacji z zakresu przejrzystości, technologii, administracji publicznej, korupcji oraz partycypacji społecznej.