Polska, która działa. Czy martwisz się czasem, że internet wie o Tobie za dużo?
Na początku lat dwutysięcznych Internet w Polsce i w Europie wydawał się przestrzenią wolności. Można było wymieniać informacje i poznawać świat na swoich zasadach. Z czasem okazało się, że zarówno w sieci, jak i poza nią – w samolocie, sklepie podczas korzystania z telefonu – generujemy masę informacji o każdym i każdej z nas. Dostęp do nich postanowiły zagwarantować sobie państwa. Tak zaczęły się czasy nowej masowej inwigilacji, którą pokazały między innymi informacje ujawnione przez Edwarda Snowdena.
Później operatorzy telekomunikacyjni zaczęli gromadzić dane o połączeniach. O tym, kto, kiedy, skąd i do kogo dzwonił, a państwo nałożyło na nich obowiązek przechowywania tych informacji nawet przez dwa lata. Wielkie platformy internetowe zaczynały budować swoje modele biznesowe w oparciu o dane użytkowników i użytkowniczek. Nie wspominały, jakie dane gromadzą i jak będą ich używać. Brakowało regulacji, które nadążałyby za technologią. Obywatele i obywatelki nie mieli kontroli nad tym, kto i jak przetwarza informacje o ich życiu codziennym.
Fundacja Panoptykon powstała w 2009 roku jako oddolna inicjatywa kilku młodych osób, które połączył sprzeciw wobec traktowania nowych technologii jako panaceum na wszelkie problemy. Prezeską Fundacji została Ashoka Fellow Katarzyna Szymielewicz. Od początku celem fundacji było jedno – bronić praw człowieka w epoce cyfrowej.
Zaczęło się skromnie – od warszawskiej karty miejskiej. Fundacja sprzeciwiała się jej wprowadzeniu w takiej formie, żeby dane o wszystkich podróżach osób mieszkających w Warszawie trafiały pod nazwiskiem (i PESEL-em) do ogromnej bazy danych. Później były kolejne interwencje.
Panoptykon tłumaczył, czym są metadane i dlaczego zdradzają nieraz więcej niż treść rozmowy. Pokazywał, jak działają algorytmy, które podsuwają nam treści w mediach społecznościowych. Przypominał, że za „darmowe” usługi w sieci płacimy prywatnością, uwagą i wolnością wyboru. Fundacja zaczęła krytykować istniejące prawo i opiniować projekty nowych regulacji. W swoich raportach opisywała, jak – w imię bezpieczeństwa lub wygodnych usług – oddajemy informacje o sobie państwu i korporacjom.
Do dziś zespół Panoptykonu łączy działania stricte prawnicze z pracą edukacyjną i narracyjną. Dobra metafora jest czasem równie skutecznym narzędziem zmiany społecznej, co korzystny wyrok sądowy.
To, co wypracował zespół Panoptykonu, bezpośrednio wpływa na życie każdej osoby w Polsce. Dzięki zmianom prawnym, operator nie może przechowywać bez końca Twojej historii połączeń czy lokalizacji. A więc i państwo nie ma nieograniczonego dostępu do tych danych. Każdy z nas może wiedzieć więcej o tym, kto wykorzystuje nasze dane osobowe, na jakiej podstawie i w jakim celu. Lepiej możemy znać swoje prawa, np. że możemy żądać usunięcia już niepotrzebnych danych.
Także Ty możesz oczekiwać większej przejrzystości od platform internetowych, które decydują o tym, co widzisz w Internecie i dowiedzieć się, jak bezpiecznie korzystać z nowych technologii.
Katarzyna Szymielewicz
Autor/źródło: Lech ZychDzięki pracy osób takich jak Katarzyna Szymielewicz i zespół Panoptykonu, nie jesteś jedynie źródłem cennych danych – jesteś osobą z prawami. A Panoptykon nadal zabiega o Twoją wolność w cyfrowym świecie.
Artykuł jest częścią publikacji „Polska, która działa”, wydanej w 2025 roku z okazji 30-lecia Ashoki w Polsce. Składa się na nią dziesięć historii o Ashoka Fellows, czyli osobach, które dostrzegły problem, zbudowały zespoły i zmieniły rzeczywistość.
Źródła
- Fundacja Panoptykon. DataRetentioninPoland:TheIssueandtheFight, 2012: https://en.panoptykon.org/data-retention-poland-issue-and-fight
- Electronic Frontier Foundation. Ameliorating the Implementation of the Polish Data Retention Mandates Law: https://www.eff.org/node/81901
- Fundacja Panoptykon. Successful advocacy: Government declares no further extension of data retention obligation, 2023 (aktualizacja 2024): https://en.panoptykon.org/successful-advocacy-government-declares-no-further-extension-data-retention-obligation
- Fundacja Panoptykon. Nieudany eksperyment z profilowaniem bezrobotnych właśnie przechodzi do historii, 2019: https://panoptykon.org/wiadomosc/nieudany-eksperyment-z-profilowaniem-bezrobotnych-wlasnie-przechodzi-do-historii
- Fundacja Panoptykon. Prawodowyjaśnieniadecyzjikredytowej:nowajakośćwrelacji_klient–bank_, 2019: https://panoptykon.org/wiadomosc/prawo-do-wyjasnienia-decyzji-kredytowej-nowa-jakosc-w-relacji-klient-bank
- Fair Trials. European Court of Human Rights condemns secret surveillance practices in Poland, 2024: https://www.fairtrials.org/articles/news/european-court-of-human-rights-condemns-secret-surveillance-practices-in-poland/
- Fundacja Panoptykon. WygraliśmyzFacebookiem!Gigantniemożecenzurować,jakchceikogo_chce,_ 2024: https://panoptykon.org/wygralismy-z-facebookiem-gigant-nie-moze-cenzurowac-jak-chce-i-kogo-chce
