Publicystyka - ngo.pl

 Powiedzmy wprost: bez zaangażowania wolontariuszy wiele inicjatyw społecznych – bez względu na ich skalę – po prostu nie mogłoby się odbyć. Na szczęście Polki i Polacy chcą działać. Z tegorocznej publikacji Centrum Badania Opinii Społecznych na temat altruizmu wyłania się optymistyczny obraz: siedmiu na dziesięciu (69%) badanych jest zdania, że obecnie należy być wrażliwym i gotowym do pomocy innym. Co więcej, wyjątkowo duża grupa (66% – rekord w wieloletniej historii badania) deklaruje, że zdarzyło się im dobrowolnie pracować na rzecz potrzebujących. Potencjał jest więc ogromny, ale czy te deklaracje przekładają się na stałe zaangażowanie i powszechność wolontariatu w Polsce?

To, jak definiujemy wolontariat, ma znaczenie dla zrozumienia jego skali – zapytanie o konkretne działania może dać mniej optymistyczne wyniki niż przywołane wyżej ogólne stwierdzenia dotyczące dobroczynności. Takie właśnie podejście, skoncentrowane na konkretnych działaniach, przyjęto w badaniu przeprowadzonym przez Ogólnopolski Panel Badawczy. Okazało się wówczas, że tylko co trzecia osoba kiedykolwiek zaangażowała się w działania wolontariackie. Respondenci wskazywali w nim, w jakie formy wolontariatu zdarzyło im się angażować (spośród między innymi nieodpłatnych działań na rzecz fundacji i wolontariatu pracowniczego).

Te dwa podejścia do badania wolontariatu oraz różnice w uzyskiwanych wynikach pokazują, że aby jasno mówić o wolontariacie, trzeba doprecyzować, o jakie działania dokładnie chodzi. Formalnym punktem wyjścia może być ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Zgodnie z jej – dość ogólnymi – zapisami wolontariusz to osoba, która działa ochotniczo i bez wynagrodzenia na rzecz między innymi organizacji pozarządowych czy kościelnych. W dalszej części artykułu będziemy używać definicji wskazanej w badaniu Stowarzyszenia Klon/Jawor „Kondycja organizacji pozarządowych 2024”, dotyczącej działań w ramach organizacji.

Na podstawie danych z naszego badania „Kondycja organizacji pozarządowych 2024” możemy określić, że wolontariat to często domena młodych osób. Wolontariusze i wolontariuszki poniżej 30. roku życia w przeciętnym zespole stanowią niemalże jego połowę (42%). Z kolei osoby w wieku senioralnym – powyżej 60 lat – są znacznie rzadziej spotykane w zespołach wolontariackich. Mniej niż co piąta osoba działająca w grupie wolontariuszy przy organizacji jest w tej grupie wiekowej (16%).

Więcej perspektywy dla tych wniosków dostarczają dane Głównego Urzędu Statystycznego na temat regularności wolontariatu. W opublikowanym w 2022 roku raporcie okazało się, że najczęściej w działania organizacji zaangażowane są osoby w wieku między 40 a 54 lat. Mniejsze angażowanie w wolontariat zaobserwowano zarówno w przypadku osób młodych, jak i seniorek i seniorów. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że badanie dotyczyło działania w krótkim okresie, czyli czterech ostatnich tygodni. Ponieważ wiemy, że młodzi stanowią dużą część zespołów wolontariackich, pojawia się pytanie, dlaczego w tych wynikach ich zaangażowanie nie było wyraźnie widoczne.

Kluczowa okazuje się tu częstotliwość działania. W badaniu GUS pytano o aktywność podejmowaną w ostatnim – krótkim – czasie. W tak postawionym pytaniu zwiększa się szansa na odnotowanie tych wolontariuszy i wolontariuszek, którzy działają regularnie. Dane z badania można interpretować następująco:

• młode osoby mogą chętniej angażować się rzadko czy też nieregularnie, w zależności od konkretnej sytuacji,
• osoby w średnim wieku działają stabilniej. Może to wiązać się na przykład z angażowaniem się w wolontariat pracowniczy (w miejscu pracy), który pozwala na bardziej regularne działanie,
• procent zaangażowanych starszych respondentów jest niski, co potwierdza, że seniorzy i seniorki rzadko działają wolontariacko.

Innymi słowy, badanie nie objęło tych, którzy angażują się rzadko (od czasu do czasu, na przykład co kilka miesięcy) lub akurat zrobili sobie przerwę – a więc części faktycznych wolontariuszy.

W obliczu starzejącego się społeczeństwa warto zastanowić się, jakie potrzeby są ważne dla wolontariuszy seniorów. Choć grupa osób powyżej 60. roku życia stale rośnie, dane pokazują, że ich zaangażowanie społeczne pozostaje na niskim poziomie.Od wielu lat organizacje i instytucje państwowe zwracają uwagę na ten niewykorzystany potencjał. Po zakończeniu kariery zawodowej wiele osób zyskuje więcej czasu, który mogłyby przeznaczyć na działania społeczne. To może być szansa dla nich, aby dzielić się doświadczeniem życiowym, a zarazem dbać o swój dobrostan fizyczny i psychiczny. Pytanie zatem, co może zachęcić osoby starsze do większego zaangażowania w wolontariat?

Organizacje, które szukają sposobów na zaangażowanie seniorów i seniorki, powinny zwracać uwagę na kilka szczególnych kwestii. Poniżej wskazujemy, co może być ważne przy zapraszaniu osób starszych do działania:

• jasne komunikowanie misji i celów organizacji – wiemy (na przykład z badań Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu i Fundacji Deloitte), że wolontariuszy i wolontariuszki do działania motywują wartości. Angażują się oni w wolontariat, bo po prostu wierzą w pomaganie innym i chcą zmienić świat na lepsze. Perspektywa czynienia dobra może być istotna dla osób, które szukają sposobów na zwiększenie własnej aktywności po zakończeniu kariery. Warto jasno komunikować tematy ważne dla organizacji oraz wartości, które stoją za jej działaniami.,
• bezpośredni język bez wykluczania – zaangażowanie w wolontariat może być postrzegane jako trudne przez osoby starsze, jeśli nie czują, że pasują do zespołu wolontariackiego. Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku radzi, by zwracać się bezpośrednio i profesjonalnie do seniorek i seniorów – tak jak do innych dorosłych osób – kiedy próbujemy ich aktywizować. Nie ma potrzeby stosowania na przykład innego języka, który mógłby zostać odebrany protekcjonalnie (więcej o dobrym języku w komunikacji niedawno rozmawialiśmy tutaj). Ważne jest, żeby traktować osoby starsze z takim samym szacunkiem, jak pozostałych wolontariuszy,
• zadbanie o pozytywny wizerunek osób starszych w działaniach – warto też dbać o to, by wolontariusze-seniorzy byli widoczni w organizacji. Anna Lubrańska i Ewa Zawira mówią wprost o łamaniu stereotypów – starajmy się pokazywać, że wolontariat nie musi być domeną młodych. Widok zaangażowanej rówieśniczki czy rówieśnika może mieć pozytywny wpływ na kolejne osoby, które podejmą decyzję o własnej aktywności.

Działania ochotnicze w wykonaniu seniorek i seniorów z jednej strony mogą być wsparciem dla organizacji (którym brakuje rąk do pracy lub środków na zatrudnienie), a z drugiej – szansą dla nich samych, aby realizować ideę tak zwanego aktywnego starzenia się.

W dzisiejszym szybko zmieniającym się świecie jest oczywiście wiele czynników, które mają wpływ na chęć zaangażowania się w wolontariat przez osoby starsze. Przykłady, które przywołaliśmy wyżej, dotyczą tych seniorów, których nie ogranicza chociażby zdrowie ani sytuacja finansowa. Pomimo tego mogą one stanowić praktyczne wskazówki dla kierowników i kierowniczek zespołów wolontariackich, na co zwracać uwagę w kontekście włączania osób starszych.

Badanie „Kondycja organizacji pozarządowych 2024” zostało sfinansowane ze środków Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności, Fundacji im. Stefana Batorego, Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego oraz Fundacji Save the Children Polska.

• Pod lupą ngo.pl: Zamiast grantozy. Trzy alternatywne modele finansowania organizacji społecznych
• Pod lupą ngo.pl: Przedsiębiorstwa społeczne i ich moce
• Pod lupą ngo.pl: Lekcje z kryzysu. Doświadczenia NGO wspierających uchodźców
• Pod lupą ngo.pl: Lek na całe zło. Wizerunek NGO
• Pod lupą ngo.pl: Jak osiągnąć dziś zmianę? O rzecznictwie NGO
• Pod lupą ngo.pl: Czy tu zaszła zmiana? Sektor społeczny w XXI wieku
• Pod lupą ngo.pl: Jacy jesteśmy? Kondycja III sektora
• Pod lupą ngo.pl: Postfilantropia? Jak pomagamy w XXI wieku
• Pod lupą ngo.pl: Wieś, obywatele, działanie
• Pod lupą ngo.pl: Rok w pandemii
• Pod lupą ngo.pl: Jak Polki i Polacy widzą organizacje społeczne?
• Pod lupą ngo.pl: Praca wzbogaca? O pracy w NGO
• Pod lupą ngo.pl: Organizacje wobec pandemii
• Pod lupą ngo.pl: Style zarządzania