Petycja do Marszałków Sejmu i Senatu RP: sprzeciw wobec wygaszania decyzji WZ bez odszkodowania
Fundacja INLEGIS przygotowała petycję do Marszałków Sejmu i Senatu w sprawie konsekwencji nowelizacji ustawy o CPK, przyjętej jesienią 2025 r. Przedmiotem wystąpienia jest mechanizm wygaszania decyzji o warunkach zabudowy (WZ) bez rekompensaty dla właścicieli.
Od debaty do postulatów
Dokument powstał na podstawie analizy postulatów zgłaszanych przez społeczność skupioną wokół grupy wsparcia „Wywłaszczenie i zmiany planistyczne”, która na Facebooku gromadzi tysiące osób dotkniętych konsekwencjami wywłaszczeń pod cele publiczne – w tym planami budowy Centralnego Portu Komunikacyjnego oraz inwestycji towarzyszących, takich jak linie Kolei Dużych Prędkości, linie energetyczne oraz drogi (m.in. A50, planowana w przebiegu Obwodnicy Aglomeracji Warszawskiej). Jak podkreślają twórcy petycji, obecne przepisy naruszają zasadę ochrony praw nabytych i prowadzą do obniżenia wartości rynkowej nieruchomości położonych na terenach realizacji projektu CPK oraz inwestycji towarzyszących.
Utrata uprawnień to realna strata majątkowa
Specustawa o CPK – po nowelizacji z 2025 r. – dała możliwość wygaszania decyzji WZ z mocy prawa bez odszkodowania na terenie całego kraju. Fundacja INLEGIS wskazuje, że uprawnienia te stanowią istotny element wartości nieruchomości. Ich nagłe usunięcie sprawia, że właściciele tracą realną możliwość zagospodarowania gruntu, a w przypadku późniejszego wywłaszczenia – otrzymają odszkodowania wyliczone według znacznie niższych stawek (np. dla gruntów rolnych zamiast budowlanych).
– Ostatnia nowelizacja ustawy o CPK była prezentowana mediom i opinii publicznej jako „prospołeczna”. Tymczasem jej ubocznym efektem będzie masowa redukcja wartości majątku obywateli, bez żadnego ekwiwalentu. Stanowi to naruszenie zaufania do organów władzy publicznej. Obywatel, który otrzymał od państwa decyzję WZ, czyli prawomocne zapewnienie o możliwości zabudowy, nie powinien być tego prawa pozbawiany bez słusznej rekompensaty – podkreśla Barbara Czerniawska, prezes Fundacji INLEGIS.
Kluczowe postulaty petycji
W przygotowanym dokumencie, który zostanie złożony w Parlamencie po zakończeniu akcji zbierania podpisów, Fundacja domaga się pilnych zmian ustawodawczych, w tym przede wszystkim:
- Wprowadzenia systemu obligatoryjnych rekompensat za wygaszenie decyzji WZ, pokrywających faktyczną szkodę majątkową.
- Przywrócenia kontroli sądowej poprzez odejście od automatycznego wygaszania uprawnień na rzecz indywidualnych decyzji administracyjnych.
- Dostosowania specustawy do standardów unijnych, w szczególności do Karty Praw Podstawowych UE w zakresie ochrony mienia i słusznego odszkodowania.
Chaos specustaw wymaga reformy
Postulaty zawarte w petycji zostały przekazane do wiadomości m.in. Rzecznikowi Praw Obywatelskich oraz Komisji Europejskiej. Fundacja zapowiada dalsze działania na rzecz ujednolicenia standardów wywłaszczeniowych w Polsce i wyprowadzenia ich z rozproszonych specustaw do ogólnej ustawy o gospodarce nieruchomościami (ugn).
Obecnie w Polsce równolegle obowiązuje kilkanaście specustaw (m.in. drogowa, lotniskowa, kolejowa, przeciwpowodziowa, o inwestycjach w zakresie budowy elektrowni jądrowych, o Centralnym Porcie Komunikacyjnym, o elektrowniach szczytowo-pompowych itd.). Każda z nich w odmienny sposób reguluje kluczowe kwestie, takie jak wysokość zaliczek, terminy wydania nieruchomości czy zasady zwolnienia odszkodowania z podatku dochodowego (PIT).
Fundacja INLEGIS pomaga wywłaszczanym oraz konsekwentnie przekonuje decydentów do stworzenia jednego, sprawiedliwego i przewidywalnego systemu ochrony praw właścicieli nieruchomości, którzy wywłaszczani są w Polsce w związku z realizacją celów publicznych. W skali roku problem dotyczy kilkudziesięciu tysięcy obywateli. Pomimo interwencji Rzecznika Praw Obywatelskich, który podnosił np. kwestię rażącej przewlekłości postępowań odszkodowawczych za nieruchomości przejęte na rzecz Skarbu Państwa, zamiast rozwiązać istniejące nieprawidłowości, w kolejnych specustawach i ich nowelizacjach pojawiają się kolejne ograniczenia praw własności.
Obywatel wobec wywłaszczeniowej machiny
Do podstawowego katalogu wyzwań, które przepisy specustaw stawiają przed wywłaszczanymi, należy m.in. powszechne nadużywanie rygoru natychmiastowej wykonalności (który umożliwia inwestorowi dysponowanie nieruchomością na długo przed formalnym przejęciem do niej praw), standardowa w Polsce konieczność wydania nieruchomości na długo przed wypłatą odszkodowania (lub choćby jego części w postaci zaliczki) oraz tzw. rynkowa metoda wyceny – krzywdząca właścicieli, ponieważ przyznawane kwoty zazwyczaj nie pozwalają na odtworzenie utraconej nieruchomości w podobnym standardzie i nowej lokalizacji.
Na tle powyższych spraw, wygaszanie decyzji WZ bez rekompensaty może się wydawać działaniem mniej dotkliwym. Jednak wygenerowany został problem powszechny, dotykający tysięcy właścicieli w różnych miejscach w Polsce – wszędzie tam, gdzie realizowane będą inwestycje towarzyszące CPK.
– Mechanizmy prowadzące do wygaszania decyzji o warunkach zabudowy bez instrumentów kompensacyjnych i bez możliwości kontroli sądowej stawiają fundamentalne pytanie o zachowanie konstytucyjnej równowagi między interesem publicznym a ochroną praw nabytych. Decyzja WZ w istotny sposób kształtuje sytuację prawną i wartość gruntu. Jej arbitralne unieważnienie narusza zasadę ochrony praw nabytych i zaufania do stabilności porządku prawnego – komentuje Malwina Kołodziej, radca prawny z Kancelarii Prawnej INLEGIS, ekspertka wspierająca merytorycznie Fundację.
W tym szczególnym przypadku rażąca jest zwłaszcza ostentacja, z jaką naruszane są zapisy Konstytucji RP oraz Karty Praw Podstawowych UE – czyli fundamentalne przepisy, których zadaniem jest m.in. ochrona praw własności. Tak daleko idące naruszenie zapisów KPP może rodzić w przyszłości ryzyka budżetowe: przy inwestycjach współfinansowanych ze środków UE (jak KDP CPK) – brak woli przestrzegania unijnego prawa może wiązać się z koniecznością zwrotu kwot dofinansowania wraz z odsetkami.
Wymierne koszty przyniesie również dalsze obniżenie zaufania obywateli do państwa – w sytuacji, gdy organizacje międzynarodowe podkreślają, że pomiar zaufania stanowi dziś kluczowy element w uzupełnieniu tradycyjnego PKB.
Brak uważności na etapie procedowania ostatniej nowelizacji ustawy o CPK sprawia, że opinia publiczna w Polsce, media i decydenci będą w stanie uświadomić sobie konsekwencje wadliwych zapisów specustawy z opóźnieniem, w miarę postępów w realizacji kolejnych inwestycji towarzyszących, m.in. wskutek nieuchronnych protestów właścicieli. Tymczasem przyjęcie postulatów petycji może uchronić uczestników procesu inwestycyjnego przed skutkami niefortunnych przepisów i pozwolić na realizację celów publicznych w sposób cywilizowany, z poszanowaniem praw nabytych.
Dodatkowe informacje
- Ustawa o CPK po nowelizacji: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250001531
- Wykaz inwestycji towarzyszących - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 września 2025 r. w sprawie Inwestycji Towarzyszących w zakresie Centralnego Portu Komunikacyjnego: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20250001320/O/D20251320.pdf
- Link do petycji STOP wygaszaniu decyzji WZ bez rekompensat. Przywróćmy standardy państwa prawa!: https://www.petycjeonline.com/stop_wygaszaniu_decyzji_wz_bez_rekompensat_przywromy_standardy_pastwa_prawa
O Fundacji INLEGIS
Fundacja INLEGIS działa od 2018 r. Misją Fundacji jest podnoszenie świadomości prawnej obywateli. W swoich działaniach skupia się na wywłaszczeniach pod cele publiczne. Zabiega o to, by obowiązujące w Polsce regulacje jak najlepiej chroniły prawa wywłaszczanych, jako strony słabszej w procedurze wywłaszczeniowej i wspiera tych, którzy zmagają się z przewlekłością postępowania.
Partnerem merytorycznym Fundacji jest Kancelaria INLEGIS (www.inlegis.pl).
Więcej: www.fundacjainlegis.pl
Źródło: Fundacja INLEGIS
