Publicystyka - ngo.pl

– Są dwie wizje demokracji. Minimalistyczna ogranicza się do aktu wyborczego raz na parę lat. Wizja współczesnej demokracji zakłada różne formy obywatelskiej aktywności oraz obronę słabszych – mówił prezes Fundacji Batorego Aleksander Smolar podczas konferencji podsumowującej program „Obywatele dla Demokracji”. – Program, który wspólnie realizowaliśmy wypełniał powołanie zawarte w tej gęstszej definicji demokracji. Staraliśmy się czynić wiele dla wzmocnienia społeczeństwa obywatelskiego, zachęcaliśmy obywateli do kontrolowania władzy, pomagaliśmy środowiskom, które były marginalizowane.

– Program trafił w potrzeby chwili: promował tolerancję, przekonywał do demokracji i ochrony praw obywatelskich, uczył szacunku dla innych i akceptacji dla odmienności w czasie, gdy coraz częściej do głosu dochodzi populizm i demagogia, nienawiść i wrogość do innych. Idee programu bliskie są wartościom, jakimi kierowała i kieruje się Fundacja Batorego, opowiadając się niezmiennie za praworządnymi, poddanymi kontroli społecznej instytucjami demokratycznymi i otwartym społeczeństwem, w którym różnorodność postaw i poglądów jest istotną wartością –  ocenił prezes Aleksander Smolar.

Dyrektor Departamentu Społeczeństwa Obywatelskiego w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Wojciech Kaczmarczyk zwrócił uwagę, że 37 mln euro, jakie przeznaczono na realizację trzyletniego programu, to mniej więcej tyle co dwa i pół roku finansowania rządowego programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.

– Przed Fundacją Batorego stanęło bardzo duże organizacyjne wyzwanie. Wyzwanie, z którym Fundacja poradziła sobie od strony organizacyjnej znakomicie – mówił Kaczmarczyk.

Zwrócił uwagę, jak sprawnie przeprowadzono procedurę selekcyjną. Od chwili złożenia wniosku do podpisania umowy pomiędzy grantobiorcą a grantodawcą mijały zaledwie 3-4 miesiące. – To rzadko się zdarza – podkreślał. – Chylę czoło dla sprawności organizacyjnej rzeczywiście znakomitego zespołu, który pracował przy realizacji tego programu – mówił przedstawiciel rządu.

Zdaniem Wojciecha Kaczmarczyka, do realizacji programu można zgłaszać jednak pewne wątpliwości. – Niestety, nie udało się chyba dotrzeć temu programowi pod strzechy, pod wszystkie strzechy organizacji pozarządowych w Polsce – stwierdził. – Jak popatrzymy na dystrybucję grantów, to niestety połowa trafiła do województwa mazowieckiego. Są takie województwa, jak województwo opolskie, w którym w trzech konkursach tematycznych realizowany był tylko jeden projekt. W siedmiu województwach alokowano tylko 10 proc. środków programu – zwracał uwagę Kaczmarczyk. – Jest dużo małych organizacji, które sygnalizowały w ostatnich miesiącach, że nie miały szansy dotrzeć do tego programu i nie miały szansy realizować swoich działań.

Stwierdził, że wyzwaniem na przyszłość, jakie stoi przed operatorem podobnych programów, jest zadbanie o to, aby środki były dystrybuowane „nieco bardziej sprawiedliwie”. – To znaczy, żeby dotarły do także tych mniejszych organizacji, w mniejszych częściach Polski, gdzie przecież też jest społeczeństwo obywatelskie i dzieje się wiele ważnych rzeczy – mówił Wojciech Kaczmarczyk.

– Myślę, że udało nam się sporo. Nie wszystko. Nobody is perfect, nothing is perfect – ripostowała Anna Rozicka,  z Fundacji Batorego. – Na pewno były jakieś mankamenty, myślę jednak, że nie mamy się czego wstydzić – mówiła.

Anna Rozicka przyznała, że większość organizacji, które uczestniczyły w programie, to organizacje z województwa mazowieckiego. Zwróciła jednak uwagę, że działania były realizowane w 773 miejscowościach z całej Polski: od Będzina przez Grotki po Wolę Trzydnicką. Co więcej, 146 projektów miało zasięg ogólnopolski, a wiele z nich było realizowanych z partnerami spoza dużych ośrodków.

– Program nie był łatwy i nie sprzyjał młodym, małym organizacjom. Ograniczały go rygory środków publicznych, krótki czas realizacji, wymóg finansowego wkładu własnego – zwracała uwagę Anna Rozicka.

Mimo to, obok organizacji o długim stażu, skorzystało z niego wiele młodych NGO. Mniejszym organizacjom, które ubiegały się o dotacje na niskobudżetowy projekt, Fundacja Batorego oferowała pokrycie wymaganego wkładu własnego. Z tej formy pomocy skorzystało 47 NGO.

Katarzyna Batko-Tołuć z Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska, która nieoczekiwanie wtargnęła na scenę, dziękowała realizatorom programu za pracę, którą wykonali.

Opowiedziała jedną ze scen popularnego serialu „Ranczo”. Gospodyni proboszcza, Michałowa zaczęła prowadzić bloga, a inne gospodynie zaczęły się z nią kontaktować. Do proboszcza zadzwoni zaniepokojony biskup i mówi: „Słuchaj, one dyskutują”. Proboszcz uspokoił biskupa, zapewniając że to tylko rozmowy o przepisach. Biskup na to: „Dzisiaj o przepisach, a jutro nie wiadomo o czym”.

– Ten program zrobił coś, co należało zrobić lata temu. On nas zsieciował! – mówiła Katarzyna Batko-Tołuć. I przekonywała, że dzięki niemu Polska już nie będzie taka sama.

Program Obywatele dla Demokracji został zrealizowany ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Tak zwane Fundusze EOG to forma bezzwrotnej pomocy „na zmniejszenie różnic ekonomicznych i społecznych oraz rozwój stosunków dwustronnych”, udzielana 16 państwom członkowskim Unii Europejskiej przez Norwegię, Islandię i Liechtenstein.

W latach 2013-2017 Polska otrzymała 266,9 milionów euro! Zgodnie z umowami zawartymi pomiędzy krajami, 37 milionów euro przeznaczone zostało na „wsparcie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i zwiększenie udziału organizacji pozarządowych w budowaniu sprawiedliwości społecznej, demokracji i zrównoważonego rozwoju”. Operatorami konkursu – w wyniku otwartego konkursu – zostały: Fundacja Batorego i Polska Fundacja Dzieci i Młodzieży.

Podstawowym zadaniem programu było udzielenie dotacji organizacjom, które zwiększały udział obywateli w życiu publicznym; upowszechniały wartości demokratyczne i prawa człowieka; wspierały rozwój działalności rzeczniczej i kontroli obywatelskiej; wspierały grupy narażone na wykluczenie; wzmacniały kondycję organizacji pozarządowych i tworzyły warunki sprzyjające rozwojowi trzeciego sektora, a także rozwijały dwustronną współpracę z Państwami-Darczyńcami.

Co udało się osiągnąć dzięki programowi

Duża część inicjatyw podejmowanych przez organizacje pozarządowe koncentrowała się na zwiększeniu zaangażowania dorosłych i młodzieży w życie publiczne. W 133 tego typu projektach wzięło udział 56 599 osób.

Wspierano konsultacje społeczne dotyczące m.in. funkcjonowania gminy i planowania przestrzeni publicznej (parku, placu targowego, centrum dzielnicy). W ten sposób udało się opracować np. gminne strategie rozwoju kultury Błażowa i Kleszczel, strategię rozwoju sportu w województwie kujawsko-pomorskim, rewitalizację centrów Starego Fordonu i Koszalina, zmiany w organizacji ruchu w jednym z łódzkich osiedli.

W 110 projektach strażniczych poddano kontroli 6 814 różnych instytucji. Monitorowano działalność ministerstw i innych organów administracji rządowej, samorządu terytorialnego, szkół, uczelni, szpitali, sądów. Sprawdzano m.in.: jawność posiedzeń rad miejskich i dzielnicowych, przestrzeganie regulacji dotyczących ochrony środowiska, praw dzieci niepełnosprawnych w systemie edukacji, procedury rekrutacji i finansowania studiów doktoranckich.

Kontrolą objęto jakość i dostęp do opieki medycznej: praktykę diagnozowania chorób onkologicznych, stosowanie standardów opieki okołoporodowej, edukację seksualną i korzystanie przez lekarzy z tzw. klauzuli sumienia.

W ramach obywatelskiego monitoringu sądów 450 wolontariuszy sprawdzało realizację prawa obywatela do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy. Społecznemu audytowi poddano m.in. funkcjonowanie instytucji biegłego sądowego i warunki pracy w sądach.

Podejmowano działania na rzecz zmiany przepisów niekorzystnych dla obywateli i poprawy funkcjonowania instytucji publicznych. W ich wyniku wprowadzono 122 zmiany: od uchwały antysmogowej w Krakowie, zwiększenia liczby regionalnych połączeń kolejowych w kilku województwach po zmiany w ustawie o oświacie dostosowujące egzaminy do potrzeb niepełnosprawnych.

W projektach, których celem było przeciwdziałanie wykluczeniom społecznym stosowano nowe formy i metody dotarcia do potrzebujących, podejmowano działania włączające odbiorców pomocy w jej planowanie i organizowanie, rzecznictwo interesów i tworzenie grup wsparcia.

Z systemu pomocy bezpośredniej skorzystało 42 489 osób ze środowisk zagrożonych: niepełnosprawnych, seniorów, dzieci i młodzież ze środowisk marginalizowanych, ofiary przemocy, osoby z chorobami i zaburzeniami psychicznymi, żyjącym z HIV/AIDS, rodziny w kryzysie, osadzeni i skazani, bezdomni, migranci, Romowie. W działania samopomocowe i samoorganizacyjne zaangażowało się 1 301 osób z grup narażonych na wykluczenie.

Działania służące zwalczaniu dyskryminacji, przełamywaniu stereotypów i uprzedzeń wobec grup mniejszościowych oraz uwrażliwianiu na problem nierównego traktowania i mowę nienawiści, skierowane były zarówno do szerokiej opinii publicznej, jak i do wybranych grup społecznych. Zorganizowano warsztaty i szkolenia dla urzędników, służb mundurowych, lekarzy, przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości. W działaniach edukacyjnych wzięły udział 36 973 osoby, w tym 4 477 nauczycieli i 14 290 uczniów.

W wyniku interwencji obywatelskich usunięto około 300 stron internetowych oraz ponad 11 tysięcy nienawistnych wpisów w sieci, zamalowano nienawistne hasła w przestrzeni publicznej.

Jesienią 2015 roku, w odpowiedzi na kryzys uchodźczy w Europie i zapowiedź przyjęcia przez Polskę kilku tysięcy uciekinierów z rejonów objętych konfliktem na Bliskim Wschodzie, zorganizowany został konkurs dotacyjny na przygotowanie społeczności polskiej na ich przyjęcie.

Chociaż uchodźcy ostatecznie nie trafili do Polski, zrobiono wiele dla kształtowania przyjaznych postaw i przeciwstawienia się fali nienawiści wobec migrantów i uchodźców. Jednym z takich działań było utworzenie portalu uchodźcy.info, którego najpopularniejszy post osiągnął pół miliona odsłon. Organizowano także akcje edukacyjne i kampanie solidarności z uchodźcami.

– Program Obywatele dla Demokracji odegrał w Polsce bardzo istotną rolę, uruchamiając pokłady aktywności obywatelskiej i chęci działania na rzecz dobra publicznego. Włączając obywateli w życie publiczne i naprawę instytucji demokratycznych, otwierając władze na dialog z obywatelami i dając im możliwość wpływania na decyzje ich dotyczące, odpowiadał na słabości i deficyty naszej demokracji. Podejmowane przez organizacje działania, uczenie się od siebie, współpraca z różnymi aktorami, budowały tak potrzebne dziś zaufanie i solidarność społeczną – podsumowała Ewa Kulik-Bielińska, dyrektorka Fundacji Batorego.