Publicystyka - ngo.pl

Bardzo przemówiło do mnie przyrównanie budowania odporności społecznej do prac nad szczepionkami. Tę metaforę zastosował minister Jakub Stefaniak, zastępca szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. To właściwie bardzo proste i trafne skojarzenie: szczepimy się, by zyskać odporność. Jeśli jednak przyjrzeć się temu baczniej, to metafora nabiera znacznie głębszego znaczenia. I wcale  nie jestem pewna, czy pan minister, jak i inni uczestnicy i uczestniczki panelu otwierającego konferencję mają tego świadomość.

Dość powszechna jest już wiedza (szczególnie po doświadczeniu pandemii covid-19), że prace nad wynalezieniem dobrej szczepionki – czyli skutecznie chroniącej przez określoną chorobą i bezpiecznej dla osoby, która ją przyjmuje – trwają latami i są dość kosztowne. Ponad to, nie wystarczy jednorazowe podanie preparatu. Potrzebne są dawki przypominające, odpowiadające na zmutowane wersje chorobotwórczych drobnoustrojów.

Podobnie jest z odpornością społeczną. Jej zbudowanie, wykształcenie w organizmie jakim jest społeczeństwo wymaga czasu i pieniędzy. Jest to proces rozłożony na lata, w którym potrzebna jest uważność na zmieniające się warunki lokalnie i globalnie, i elastyczne reagowanie na nie.

Jednym z głównych składników odporności społecznej (nie jedynym, ale bardzo istotnym) jest zaufanie. Słusznie zwróciła na to zresztą uwagę ministra Adriana Porowska, także w czasie panelu otwierającego konferencję. Problem jednak w tym, że zaufania nie zbuduje się w ciągu kilku miesięcy, nie zdobędzie się podczas pikniku czy szkolenia i nie kupi się za jeden ani nawet za dwa granty.

Słychać to było bardzo dobrze podczas jednego z ostatnich paneli konferencyjnych, poświęconego programowi Moc Małych Społeczności.

Panel poprzedziło pięć prezentacji organizacji, które wzięły udział w programie MMS, zdobyły pieniądze i zrealizowały rzeczywiście mądre działania: szkolenia survivalowe lub z bezpieczeństwa cyfrowego dla lokalnych społeczności, zakupiły sprzęt, który posłuży w razie sytuacji kryzysowej, zorganizowały wydarzenia, które zintegrowały mieszkańców ich miejscowości. Przyjemnie się tego słuchało. Organizacje, lokalni liderzy i liderki stanęli na wysokości zadania. Jak zwykle. Czy te projekty budują odporność społeczną? W jakimś stopniu zapewne tak. A przynajmniej mają taki potencjał. Czy on zostanie wykorzystany? Jak zostanie podtrzymany?

Osobiście dość krytycznie podchodziłam do nowego programu, gdy trwały nad nim prace i gdy był ogłaszany. Nie ja jedna. Obecnie mój krytycyzm nieco zelżał – częściowo pod wpływem tego, co zobaczyłam i usłyszałam od organizacji realizujących dofinansowane projekty, ale także dzięki temu, co powiedziały mi osoby, pełniące rolę regionalnych koordynatorek i koordynatorów. To, że wiele ze zgłoszonych projektów otrzymało dofinansowanie i zrealizowało działania – to w dużej mierze zasługa i ciężka praca tych ludzi (a także pracowników NIW),  znacznie wykraczająca poza ustalony wymiar godzin. Jeśli więc ich zdaniem większość dofinansowanych projektów miała sens, a pieniądze nie poszły na marne – ja im wierzę.

Pytanie jednak, czy ta jedna dawka szczepionki na odporność wystarczy? Czy i kiedy można się spodziewać dawek przypominających? Tego się w zasadzie nie dowiedzieliśmy:

Nie usłyszeliśmy także prawie nic o wykorzystaniu zasobów już istniejących w trzecim sektorze. O wsparciu organizacji, które od lat zdobywają doświadczenie w sytuacjach kryzysowych, o wykorzystaniu ich wiedzy i know-how.

A są w Polsce społeczności, które już zyskały swoją odporność, także (a może nawet przede wszystkim) dzięki organizacjom społecznym. Mówiła o tym m.in. Gabriela Figura, prezeska Fundacji Fundusz Lokalny Ziemi Biłgorajskiej.  Ale to się nie wydarzyło z dnia na dzień. Ani z miesiąca na miesiąc. Ani nawet z roku na rok. Na to organizacje, liderki i liderzy lokalnych społeczności pracowali latami. Efekty znamy, chociażby działania na terenach dotkniętych powodzią w 2024 roku, czy odpowiedź społeczności na wschodzie Polski na napływ uchodźców i uchodźczyń z Ukrainy w 2022 roku i w latach kolejnych. 

To te bardziej spektakularne, ale społeczności, które mają potencjał do zorganizowania się w momencie kryzysowym jest w Polsce znacznie więcej. Czy wystarczająco, by odpowiedzieć na zagrożenia wynikające z toczącej się wojny hybrydowej, to już inna historia. W każdym razie – trzeba o nie zadbać.

Jak? Wyposażyć w plecak ewakuacyjny.

To kolejne pojęcie, które ze mną zostało po konferencji NIW. Paweł Mateńczuk ps. Naval, niegdyś żołnierz GROM-u, obecnie Pełnomocnik Ministra Obrony Narodowej ds. warunków służby wojskowej zachęcał uczestników i uczestniczki konferencji, by zadbali o swoje plecaki ewakuacyjne. Co powinno się w nim znaleźć? W skrócie: to, co pomoże zachować osobie podstawowy komfort w razie kryzysowej sytuacji oraz odtworzyć najważniejsze dane i dokumenty w razie zniszczenia mienia. 

Czym będzie plecak ewakuacyjny w przypadku organizacji społecznych? Co pozwoli im utrzymać swoje zdolności do działania w sytuacji kryzysowej? Stabilne finansowanie.

Słowa o konieczności budowania stałego systemu finansowania działań na rzecz odporności w trybie wieloletnim padły z ust Magdaleny Roguskiej, sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Niestety, nie do końca jestem przekonana, że pani ministra miała na myśli stabilne finansowanie dla szeroko rozumianych organizacji społecznych, a nie tylko tych tradycyjnie (i obecnie ustawowo) kojarzonych z zadaniami pojawiającymi się w kryzysie. 

Sceptycyzm mój źródło ma w odpowiedzi, której ta sama ministra udzieliła na pytanie o wsparcie dla „organizacji-kotwic”, czyli tych właśnie, które – chociaż nie zostały wprost wpisane do ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej – mają już obecnie nie lada doświadczenie i kompetencje w podejmowaniu działań w sytuacjach kryzysowych. Pani ministra przyznała, że to kierunek, którego brakuje w rządowym myśleniu. Czy się pojawi i jakie owoce przyniesie? Optymizmem nie napawają informacje o tym, że pieniądze przewidziane w rządowym Programie ochrony ludności i obrony cywilnej nie będą podlegały ustawie o działalności pożytku publicznego.

Jeszcze  jedno słowo zostało ze mną po dorocznej konferencji Narodowego Instytutu Wolności: las. 

O lesie, jako najlepszym miejscu do ewakuacji w razie zagrożenia mówił Naval.  O lesie mówił także prof. Marcin Napiórkowski, dyrektor Muzeum Historii Polski. Las prof. Napiórkowskiego to symbol systemu odpornego na kryzysy. Odpornego, bo różnorodnego. W prawdziwym, naturalnym lesie każde drzewo, krzak, grzyb, każdy organizm stanowi nie tylko o pięknie tego ekosystemu, ale także ma swoją rolę do odegrania. Różnorodność w lesie jest  bronią przeciw atakom szkodników, jest narzędziem budowania odporności.

Podobnie jest wśród ludzi. Jak dowodził dyrektor MHP na podstawie dostępnych badań i wyników eksperymentów społecznych: tylko różnorodne grupy potrafią dojść do poprawnego rozwiązania zadanego problemu.  Grupy, składające się z osób podobnie myślących, w podobnym wieku, o podobnym wykształceniu itd., czyli możliwie jednorodne pracują szybciej, sprawniej, zgodniej, ale ostatecznie – dochodzą do błędnych rozwiązań. Praca zespołów, w których była chociaż jedna osoba różniąca się od pozostałych, przebiegała o wiele wolniej, w mniej przyjaznej atmosferze, ale kończyła się sukcesem, poprawnym rozwiązaniem problemu. Bo ten „inny" zadawał  pytania, podważał utarte ścieżki myślenia, pokazywał inną perspektywę.