Publicystyka - ngo.pl

Ustawa o zmianie ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej przyjęta została przez Sejm 5 sierpnia 2025 roku. Opublikowano ją pod koniec sierpnia w Dzienniku Ustaw - pozycja numer 1166.

Ostatnia znacząca dla NGO-sów zmiana w ustawie o nieodpłatnej pomocy prawnej miała miejsce w 2019 roku. Wtedy to właśnie do ustawy dodano poradnictwo obywatelskie, co było uznaniem znaczenia działań organizacji pozarządowych w zakresie wspierania obywateli, którzy nie radzą sobie w różnych sytuacjach życiowych, gdzie znaczenie ma znajomość regulacji i poruszanie się w trudnym świecie urzędów czy sądów. O tej zmianie pisaliśmy wtedy m.in. w informacji: Poradnictwo obywatelskie w systemie nieodpłatnej pomocy prawnej. 

Nowelizacja nie wydaje się obszerna. Główna zmiana polega na dopuszczeniu możliwości udzielania porad "za pośrednictwem środków porozumiewania się na odległość". Wybór między poradą stacjonarną (w punkcie udzielania porad) a zdalną będzie należał od osoby, która korzysta ze wsparcia. Udzielanie porad zdalnych stosowane jest także w obecnym stanie prawnym, ale ogranicza się do wyróżnionych kategorii beneficjentów lub stanu epidemii i zagrożenia epidemicznego.

Drugą istotną zmianą jest zapisanie w ustawie wydatków na system pomocy na poszczególne lata. Podobnie jak w ustawie o Narodowym Instytucie Wolności (pisaliśmy o tym m.in. w informacji: Nowy budżet i nowe możliwości Narodowego Instytutu Wolności), ustawa o nieodpłatnej pomocy ma na sztywno zapisane maksymalne kwoty z budżetu państwa, które zasilają system. Kwoty te trzeba co jakiś czas podnosić. Zmiana kwot jest jedyną zmianą z nowelizacji, która weszła w życie od razu po publikacji ustawy nowelizującej.

Warto zwrócić uwagę, że pierwotnie projekt przygotowany przez rząd zakładał też poważne odformalizowanie systemu. Chciano zrezygnować z obowiązku składania oświadczeń przez beneficjentów, którzy muszą pisać, że są uprawnieni do skorzystania z pomocy. Projektodawcy wskazywali, że oświadczenia są zbędne.

Pomysł  rezygnacji z oświadczeń nie spodobał się jednak parlamentarzystom. Oświadczenia pozostają w systemie, choć w przypadku porad udzielanych zdalnie mogą to być oświadczenia składane ustnie.

Z pomocą prawną i poradnictwem obywatelskim świadczonym przez NGO-sy powiązany jest jeden z programów realizowanych przez Narodowy Instytut Wolności (Rządowy Program Wspierania Rozwoju Organizacji Poradniczych). Organizacje pozarządowe zajmujące się poradnictwem czekają w 2026 roku nie tylko opisane wyżej zmiany w ustawie. Planowane są również zmiany w programie NIW-u. Informacja o tych planach została zamieszczona w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów 

zobacz: Projekt uchwały Rady Ministrów zmieniającej uchwałę w sprawie przyjęcia programu wspierania rozwoju społeczeństwa obywatelskiego pod nazwą „Rządowy Program Wspierania Rozwoju Organizacji Poradniczych na lata 2022-2033”.

Rządowy projekt zmiany ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oceniany był m.in. przez Radę Działalności Pożytku Publicznego. RDPP w maju 2025 r. negatywnie oceniła propozycję nowelizacji. Skrytykowano planowaną wtedy likwidację oświadczeń, niski poziom finansowania punktów pomocy, a także propozycję dotyczącą pomocy zdalnej, która wprowadzana jest w opinii Rady "bez jednoczesnego zapewnienia odpowiedniego i jednolitego w skali kraju standardu technicznego (…), procedur bezpieczeństwa (ochrona danych, tajemnicy zawodowej), mechanizmów weryfikacji tożsamości i uprawnień beneficjentów oraz dodatkowego finansowania (…)". Rada Pożytku wykorzystała też okazję, żeby wskazać, że potrzebna jest gruntowana i kompleksowa zmiana w systemie, wypracowana w realnym dialogu ze wszystkimi interesariuszami.