Publicystyka - ngo.pl

Właśnie przy takich zwykłych kontaktach warto zatrzymać się w rozmowie o zdrowiu psychicznym mniejszości. Szkoła, urząd czy organizacja społeczna są miejscami, w których można zostać wysłuchanym, ale też ocenionym przez pryzmat pochodzenia. Znajomość kultury i obyczajów nie wystarczy, żeby zrozumieć sytuację człowieka. Nadal potrzebna jest rozmowa o tym, jak wygląda jego codzienność, z czym ma trudność i co sam uważa za ważne.

W przypadku ucznia można zacząć od sprawdzenia, czy zrozumiał polecenie i jak czuje się w klasie. Przy braku kontaktu z rodzicem warto upewnić się, że wiadomość dotarła, była zrozumiała i że zaproponowana forma rozmowy jest możliwa. Nie zawsze pojawi się proste wyjaśnienie. Daje to jednak szansę, żeby dalsze ustalenia opierały się na poznanej sytuacji, a nie na przypuszczeniach.

Nie każda trudność dziecka ma związek z jego pochodzeniem. Ważne jest jednak, żeby przy szukaniu przyczyn nie pominąć tego, jak traktują je inni. W analizie dotyczącej romskich uczniów uchodźczych z Ukrainy opisano powiązania między doświadczeniami wykluczenia, relacjami ze szkołą i poczuciem bezpieczeństwa. Tekst, oparty na perspektywie autoetnograficznej i literaturze, pokazuje potrzebę uwzględniania społecznego i kulturowego otoczenia dziecka przy organizowaniu wsparcia (Styrkacz, 2025).

Kiedy uczeń albo rodzic opowiada o nierównym traktowaniu, potrzebuje czasu, żeby wyjaśnić, co się wydarzyło. Szybkie zapewnienie, że zapewne nikt nie miał złych intencji, może tę rozmowę zamknąć. Zanim pojawi się rozwiązanie, trzeba poznać sytuację i dowiedzieć się, czego potrzebuje osoba zgłaszająca problem. To ważne również wtedy, gdy uwaga dotyczy zachowania kogoś z własnego zespołu.

Dyskryminacja jest także tematem badań nad zdrowiem psychicznym. Metaanaliza Yin Paradiesa i współautorów wykazała związek między zgłaszanym rasizmem a gorszym zdrowiem psychicznym, między innymi objawami depresji, lęku i stresem. Większość uwzględnionych badań pochodziła ze Stanów Zjednoczonych, więc ich wyniki nie opisują bezpośrednio sytuacji mniejszości w Polsce. Dają jednak podstawę, żeby doświadczenia nierównego traktowania uwzględniać w rozmowie o samopoczuciu i trudnościach psychicznych (Paradies i in., 2015).

W odniesieniu do Romów używa się pojęcia antycyganizmu. Oznacza ono szczególną formę rasizmu, która obejmuje między innymi stygmatyzację i dyskryminację, także obecną w działaniu instytucji (ECRI, b.d.). Znajomość tego pojęcia pozwala nazwać problem. Dalej pozostaje jednak praca nad tym, jak jest on rozpoznawany w konkretnej szkole lub organizacji i co dzieje się, kiedy ktoś go zgłasza.

Dlatego edukacja nauczycieli i osób pracujących w instytucjach powinna być blisko sytuacji, z którymi te osoby spotykają się na co dzień. Na warsztacie można wrócić do trudnej rozmowy z rodzicem, przyjrzeć się językowi używanemu w kontakcie z uczestnikami projektu albo przećwiczyć reakcję na krzywdzący komentarz. Przy omawianiu sytuacji z pracy trzeba zadbać o prywatność osób, których dotyczą. Ważne, żeby po takim spotkaniu uczestnicy wiedzieli, jak wykorzystać tę rozmowę w swojej pracy.

Potrzebne jest też miejsce na wątpliwości. Nauczyciel czy pracownik organizacji może nie rozumieć czyjegoś zachowania, czegoś nie wiedzieć albo obawiać się, że powie coś niewłaściwego. Możliwość spokojnego omówienia tych obaw pozwala wrócić do własnej interpretacji i zastanowić się, o co jeszcze należałoby zapytać. Czasem będzie to również okazja do zauważenia, że określenie używane w zespole od dawna zastępuje opis sytuacji oceną całej grupy ludzi.

Jedno szkolenie nie daje gwarancji trwałej zmiany. W przeglądzie badań nad ograniczaniem uprzedzeń Elizabeth Levy Paluck i współautorzy wskazują między innymi na niepewność dotyczącą długotrwałych efektów wielu krótkich interwencji (Paluck i in., 2021). Warto więc wrócić do tematu po pewnym czasie i sprawdzić, co udało się wykorzystać, a co nadal sprawia trudność. Dużo zależy również od tego, czy dyrekcja lub zarząd wspierają ustalenia zespołu. Osoba reagująca na dyskryminację powinna wiedzieć, na czyją pomoc może liczyć i co dalej stanie się ze zgłoszeniem.

W przygotowaniu takich działań jest miejsce dla osób ze społeczności, których one dotyczą. W opracowaniu o edukacji i aspiracjach społeczności romskiej podkreślono znaczenie autonomii, przynależności i aktywizmu oraz uwzględniania romskich perspektyw w edukacji (Styrkacz, 2024). W organizacji społecznej może to oznaczać wspólne opracowanie materiałów, programu warsztatu albo planu badań. Taki udział powinien dawać wpływ na treść pracy, z ustaloną rolą i wynagrodzeniem.

Jedna osoba nie opowie jednak za wszystkich. Rodziny romskie różnią się między sobą, podobnie jak rodziny z doświadczeniem migracji. Ktoś chce podzielić się swoją historią, ktoś inny woli zachować ją dla siebie. Obie decyzje wymagają szacunku. W rozmowie o mniejszościach potrzebna jest też uwaga dla wiedzy, umiejętności i planów ich członków. Skupienie się wyłącznie na problemach niewiele miejsca zostawia na poznanie tego, co sami chcą robić i co mogą wnieść do wspólnej pracy.

Edukację i psychoedukację dotyczącą mniejszości, dyskryminacji i zdrowia psychicznego rozwija Fundacja PSYCHE w Chorzowie. We współpracy ze szkołami, organizacjami i innymi instytucjami zakres działań można dopasować do potrzeb danego zespołu. Może to być praca nad komunikacją z rodzinami, reagowaniem na nierówne traktowanie albo przygotowaniem materiałów edukacyjnych. Jest również miejsce na wspólne badania potrzeb i ocenę tego, co przynoszą prowadzone działania.

Szkoły, organizacje społeczne, samorządy i zespoły badawcze zainteresowane współpracą mogą napisać na [email protected]. Rozmowa o trudnościach, które pojawiają się w codziennej pracy, może pomóc ustalić, od czego zacząć i kogo zaprosić do wspólnego działania.

Literatura

ECRI – European Commission against Racism and Intolerance (b.d.). ECRI Glossary, hasło „Antigypsyism”. Rada Europy. Pobrano 27 października 2026 r. z https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/ecri-glossary

Paluck, E. L., Porat, R., Clark, C. S., Green, D. P. (2021). Prejudice Reduction: Progress and Challenges. Annual Review of Psychology, 72, 533–560. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-071620-030619

Paradies, Y., Ben, J., Denson, N., Elias, A., Priest, N., Pieterse, A., Gupta, A., Kelaher, M., Gee, G. (2015). Racism as a Determinant of Health: A Systematic Review and Meta-Analysis. PLOS ONE, 10(9), e0138511. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0138511

Styrkacz, S. (2024). Dekolonizacja edukacji a aspiracje w społeczności romskiej w Polsce. Przegląd Krytyczny, 6(2), 51–76. https://doi.org/10.14746/pk.2024.6.2.3

Styrkacz, S. (2025). Psychologiczne i społeczne uwikłanie uczniów romskich uchodźców z Ukrainy: wyzwania edukacyjne i psychologiczne. Edukacja, 1(172), 47–59. https://doi.org/10.24131/3724.250105

O autorce

Dr Sonia Styrkacz – psycholożka, badaczka, doktorka pedagogiki i prezeska Fundacji PSYCHE – Centrum Wsparcia Psychologiczno-Pedagogiczne. Pracuje badawczo w Instytucie Badań Edukacyjnych – Państwowym Instytucie Badawczym. Zajmuje się m.in. społecznością romską, doświadczeniami migracji, aspiracjami edukacyjnymi i dobrostanem. Ma doświadczenie pracy psychologicznej z kobietami i rodzinami romskimi, w tym z osobami uchodźczymi z Ukrainy. Jest w trakcie szkolenia psychoterapeutycznego w nurcie poznawczo-behawioralnym.