Publicystyka - ngo.pl

24 marca 2026 r. Instytut Wsparcia Organizacji Pozarządowych wysłał do Ministra Finansów pismo w sprawie projektu UDER105 – nowelizacji, która od 2027 r. zniesie obowiązek przekazywania pracownikom PIT-11 z mocy prawa i może uderzyć w mechanizm 1,5%. Pisaliśmy o tym w grudniu 2025 r., gdy projekt dopiero pojawił się w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów. Nasze pismo zawierało pięć konkretnych postulatów zabezpieczających odpis na rzecz OPP. Pięć tygodni później, 28 kwietnia 2026 r., ministerstwo opublikowało projekt wraz z Oceną skutków regulacji (OSR) i Uzasadnieniem. Żaden z naszych postulatów nie został w tych dokumentach realnie podjęty.

Słowa „1,5%", „organizacja pożytku publicznego", „programy do rozliczeń PIT" ani „API" w żadnym z tych dokumentów nie padają ani razu. Wśród 25 podmiotów wskazanych przez ministerstwo do konsultacji publicznych nie ma ani IWOP-u, ani jakiejkolwiek innej organizacji reprezentującej trzeci sektor. Tymczasem w Ocenie skutków regulacji zapisano: „Efekty wejścia w życie projektowanej ustawy będą natychmiastowe i nie wymagają pomiaru" – czyli dokładnie odwrotnie niż postulował IWOP, domagając się oceny wpływu projektowanych zmian na mechanizm przekazywania 1,5% na rzecz OPP.

Pismo IWOP-u zostało wysłane w trybie dialogu instytucjonalnego, do którego zobowiązał się sam Minister Finansów, przyjmując w grudniu 2024 roku Program współpracy Ministra Finansów z organizacjami pozarządowymi na lata 2025–2028. Zawarliśmy w nim pięć konkretnych żądań.

1. Obowiązkowa ocena wpływu UDER105 na mechanizm 1,5%

Postulowaliśmy obowiązkową ocena wpływu projektu na mechanizm 1,5%, w tym na liczbę podatników, którzy przekazują część podatku organizacjom pożytku publicznego, oraz na to, ilu z nich wybiera OPP świadomie, po raz pierwszy albo inaczej niż w poprzednim roku. 

2. Wyróżnienie przekazywania 1,5% w usłudze Twój e-PIT

Wskazywaliśmy konieczność dostosowania usługi Twój e-PIT tak, aby podatnik, który nie wskazał jeszcze numeru KRS, był jasno przeprowadzony przez decyzję o przekazaniu 1,5% – z czytelnym wyjaśnieniem znaczenia tej decyzji, skutków pozostawienia ustawień z roku poprzedniego i krótką informacją o działalności organizacji.

3. Stworzenie bezpiecznego sposobu połączenia opartego na API

Sugerowaliśmy stworzenie bezpiecznego i jednolitego sposobu połączenia zewnętrznych programów do rozliczeń PIT z systemem państwowym, tak aby podatnicy mogli nadal korzystać z tych programów bez utraty dostępu do danych z Twój e-PIT – na wzór otwartych API w bankowości po dyrektywie PSD2.

4. Troska o osoby wykluczone cyfrowo 

Sygnalizowaliśmy konieczność stworzenia realnej alternatywy dla osób wykluczonych cyfrowo lub rozliczających się z czyjąś pomocą. 

5. Ustanowienie okresu przejściowego 

Piąty postulat dotyczył ustanowienia dwuletniego okresu przejściowego, w którym obowiązek przekazywania PIT-11 byłby utrzymany równolegle z nowym trybem wnioskowym, połączony z corocznym raportem Ministerstwa Finansów porównującym liczbę podatników przekazujących 1,5% podatku na rzecz OPP oraz poziom integracji systemu państwowego z programami zewnętrznymi.

W piśmie wprost prosiliśmy o odniesienie się do tych postulatów w Ocenie skutków regulacji.

W dokumentach ministerstwa szczególnie widać trzy rzeczy.

Konsultacje bez konsultowanych

OSR wymienia 25 podmiotów, do których projekt zostanie skierowany do konsultacji publicznych. Jest tam Krajowa Rada Doradców Podatkowych, Stowarzyszenie Księgowych w Polsce, Izba Domów Maklerskich, Izba Zarządzających Funduszami i Aktywami, Polska Izba Ubezpieczeń, kilka organizacji pracodawców, trzy centrale związkowe, Rada Dialogu Społecznego. Nie ma żadnej organizacji reprezentującej trzeci sektor – ani federacji NGO, ani Rady Działalności Pożytku Publicznego, ani jednej OPP. Naszego Instytutu, który skierował do ministerstwa pismo pięć tygodni wcześniej, na liście również nie ma. W tej samej sekcji ministerstwo zapisało, że „nie były prowadzone konsultacje poprzedzające jego przygotowanie – tzw. pre-konsultacje publiczne".

OSR bez słów „1,5%" i „OPP"

W OSR ani w uzasadnieniu projektu nie pada ani razu „1,5%”, „organizacja pożytku publicznego”, „programy do rozliczeń PIT" ani „API". Rubryka „wpływ na rodzinę, obywateli i gospodarstwa domowe” mówi wyłącznie o tym, że obywatele będą mogli pozyskiwać dokumenty zgodnie ze swoimi „preferencjami technologicznymi i organizacyjnymi”, a zmianę dla podatników opisuje się jako „pozytywną”. Z kolei w sekcji z pytaniem, jak problem został rozwiązany w innych krajach – widnieją dwa słowa: „brak danych”. To w sytuacji, w której w naszym piśmie wskazaliśmy konkretny, działający precedens (dyrektywa PSD2 i model otwartych API w bankowości) oraz raport OECD Tax Administration 2025, z którego wynika, że ponad 80% administracji podatkowych aktywnie rozwija interfejsy programistyczne dla podmiotów trzecich.

W dokumentach ministerstwa nie widać odpowiedzi na postulaty IWOP-u. Nie ma oceny wpływu projektu na mechanizm 1,5%, nie ma zapowiedzi dostosowania usługi Twój e-PIT tak, aby podatnik świadomie podejmował decyzję o przekazaniu 1,5%, nie ma modelu API dla programów zewnętrznych ani okresu przejściowego z raportowaniem. Jedyny częściowo dotknięty temat to wykluczenie cyfrowe, ale OSR sprowadza go do ogólnej zapowiedzi „działań informacyjnych wspierających osoby dotknięte wykluczeniem cyfrowym” – bez liczb, bez konkretnych rozwiązań i bez wyjaśnienia, jak takie osoby miałyby w praktyce skorzystać z nowych zasad.

„Nie wymagają pomiaru"

Na pytanie: „W jaki sposób i kiedy nastąpi ewaluacja efektów projektu oraz jakie mierniki zostaną zastosowane?", OSR odpowiada dziesięcioma słowami: „Efekty wejścia w życie projektowanej ustawy będą natychmiastowe i nie wymagają pomiaru". Pierwszy postulat IWOP-u – obowiązkowa ocena wpływu projektu na mechanizm 1,5% – domagał się dokładnie tego, czego ministerstwo w tym zdaniu nie zamierza zrobić.

Pismo IWOP-u zostało napisane w trybie, do którego sam Minister Finansów się zobowiązał. Program współpracy Ministra Finansów z organizacjami pozarządowymi na lata 2025–2028 zakłada między innymi „prowadzenie konsultacji publicznych w sprawach podatków, prawa podatkowego, systemu podatkowego i procedur tworzenia usług informatycznych dla obywateli". UDER105 jest projektem o podatkach, prawie podatkowym, systemie podatkowym, a jednocześnie projektem dotykającym usługi informatycznej (Twój e-PIT). Spełnia więc – z naddatkiem – wszystkie warunki z Programu. W piśmie IWOP wprost powoływał się na ten Program. Mimo to ani IWOP, ani żadna organizacja reprezentująca III sektor nie znalazły się w wykazie podmiotów zaproszonych do konsultacji. Założenia Programu nie znajdują pokrycia w sposobie procedowania tego projektu.

W 2025 roku 16,25 mln podatników przekazało z tytułu 1,5% podatku 2,28 mld zł na rzecz OPP (dane MF z rozliczenia za 2024 rok). W tym samym roku 6,2 mln zeznań w usłudze Twój e-PIT zostało zaakceptowanych automatycznie, bez żadnego aktywnego ruchu podatnika (również dane MF). Te dwie liczby opisują skalę i jednocześnie pokazują strukturalny problem: już dziś znacząca część rozliczających się osób w ogóle nie patrzy na swoje zeznanie. UDER105 ten odsetek powiększy. Jeśli pracownik nie dostanie PIT-11 z mocy prawa, jeszcze rzadziej zaloguje się do Twój e-PIT, by spojrzeć w swoje rozliczenie, nie mówiąc o zmianie domyślnych ustawień – w tym tych dotyczących przekazywania 1,5% podatku. IWOP szacuje, że nawet umiarkowany spadek odsetka osób przekazujących 1,5% – o 5 do 10 punktów procentowych – oznaczałby dla OPP utratę od 110 do 230 mln zł rocznie. Dla III sektora to nie jest techniczny szczegół. Wiele organizacji prowadzi kampanie 1,5% w oparciu o internetowe programy do rozliczeń PIT, w których podatnik może rozliczyć zeznanie z ustawionym numerem KRS danej OPP. Taki model łączy w jednym procesie kampanię, rozliczenie podatku i decyzję o przekazaniu 1,5%. Jeśli dane podatkowe zostaną zamknięte głównie w usłudze Twój e-PIT, a programy zewnętrzne nie dostaną bezpiecznego sposobu połączenia z systemem państwowym, ten model zostanie mocno osłabiony. Jest to szacunek strony, nie pomiar ministerstwa, bo ministerstwo – jak wynika z dokumentów – mierzyć nie zamierza.

Argument o wykluczeniu cyfrowym trzeba stawiać precyzyjnie. Projekt UDER105 nie zmienia zasad przekazywania PIT-40A i PIT-11A emerytom i rencistom – ci, jak czytamy w uzasadnieniu – nadal dostaną dokumenty z mocy prawa. To osłabia najprostszą wersję zarzutu, że zmiana uderzy w całą najbardziej wykluczoną cyfrowo grupę. Nie zmienia jednak istoty problemu. Według GUS (Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2024 roku) tylko 48,8% Polaków w wieku 16–74 lata ma podstawowe lub ponadpodstawowe kompetencje cyfrowe, natomiast według NIK (Wykluczeni w cyfrowym państwie, 2024) 4,51 mln dorosłych Polaków nigdy nie skorzystało z internetu. Procedowane zmiany dotyczą wszystkich podatników poza emerytami i rencistami, w tym osób nadal pracujących, mieszkańców mniejszych miejscowości i tych, którzy korzystają przy rozliczeniu PIT z pomocy rodziny lub biur rachunkowych. Te osoby ministerstwo zamierza wesprzeć „działaniami informacyjnymi". Co dokładnie miałyby to być za działania, OSR nie precyzuje.

Projekt ma trafić do konsultacji publicznych w drugim kwartale 2026 r. Okno reakcji więc jest, choć wąskie. Naturalnymi sojusznikami III sektora pozostają środowiska, które na liście konsultowanych już są – Krajowa Rada Doradców Podatkowych i Stowarzyszenie Księgowych w Polsce – bo to oni codziennie pomagają Polakom rozliczyć PIT i wiedzą, czego brakuje w usłudze Twój e-PIT. Dołączyć do dyskusji powinni też producenci komercyjnych programów do rozliczeń PIT, których pominięcie modelu API uderzy bezpośrednio. I – co najtrudniejsze, a najpotrzebniejsze – federacje i sieci NGO, których w wykazie ministerstwa nie ma. Pismo IWOP-u nie pojawiło się jako reakcja po publikacji projektu. Zostało wysłane pięć tygodni wcześniej, na etapie założeń, z konkretnymi propozycjami zabezpieczeń. Dopóki na liście podmiotów konsultowanych przy projekcie podatkowym dotykającym 1,5% nie ma ani jednej organizacji pożytku publicznego, „deregulacja”, którą ministerstwo deklaruje, jest po prostu zmianą bez udziału sektora organizacji pozarządowych, którego ta zmiana dotyczy.